banner

تۆ له‌ ژووره‌وه‌ نیت. تكایه‌ بچۆژووره‌وه‌ یان خۆت تۆمار بكه‌.


(په‌ڕه‌ی 7 له‌ 10)

نازناو:  وشه‌ی تێپه‌ڕبوون:  چوونه‌ژووره‌وه‌  |  به‌ ئه‌ندامبوون

یانه‌ی گوڵی سوور » داواكاری ئه‌نـــدامان » پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

RSS ی بابه‌ت

په‌یام [ 91 بۆ 105 له‌ 138 ]

91

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

سیسکۆ

سیسکۆ نێوی بەستەرCisco داڕێژە:Infobox كۆمپانیا

مێژووی دروست بوونی سیسکۆ

ساڵی ١٩٨٤ لە شاری سان فرانسیسکۆ San Francisco لە کالیفۆڕنیای سەر بە‌ ئەمەریکا دامەزراوە، لە لایەن کوڕ و کچێکی خوێندکاری زانکۆی ستانفۆرد Stanford شاری سان جۆزێ San Jose . ئەم دوو خۆشەویستە لیۆنارد Leonard Bosack و ساندرا Sandra Lerner، لە ژوورێکی زانکۆ سەرقاڵی دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بوون بۆ ھێنانەدیی شێوازێکی ئاسان لە ڕایەڵەکردنی چەند کۆمپیوتەرێکدا بەیەکەوە، سەرەنجام سیسکۆیان پێک ھێنا، ساڵی ١٩٩٠ ساندرای خێزانی پێش جیابوونەوەی لە لیۆنارد بە ١٧٠ ملیۆن دۆلاری ئەمەریکی دەستی لە سیسکۆ ھەڵگرت. سیسکۆ ناسراوە بە بەرھەمھێنانی Router و Switches لە بواری ڕایەڵەکردندا. سیسکۆ توانیی لە ڕێگەی router ـەوە چارەسەرەکانییەوە لەم بوارەدا ڕۆڵێکی بەرچاو بگێڕێت، بەھۆی فراوانبوونی بەکارھێنانی ئینتەرنێتەوە.‌ سیسکۆ گەشەیەکی باشی کرد و چەندین شیکاریی ھێنایە خزمەت ئاسانکردنی ڕایەڵە.
پەڕگە:Cisco Systems.svg
لۆگۆ تاکوو کۆتایی ساڵی ٢٠٠٦
ناو و لۆگۆکەیان

ناوی سیسکۆ cisco لە دوا بڕگەی ناوی سان فرانسیسکۆ San Francisco وەرگیراوە.

وێنەی لۆگۆکەش لە دیمەنی پردی Golden Gate لەو شارە وەرگیراوە، ھاوکات دەکرێت وەکوو شەپۆلێکی ڕادیۆیی تەماشای بکرێت.

ئەمڕۆکە لە سەدا ٥٠ بۆ ٨٠ ـی شیکارەکانی ڕایەڵە و پەیوەندیکردن ھی سیسکۆیە، زیاتر لە ٣٠ ھەزار کارمەند لە ١١٥ وڵاتی جیادا کار لەم کۆمپانیایەدا دەکەن.


بواری کارکردن

سیسکۆ چەندین پەیمانگای فێرکردن و پێوانەیی ھەیە، کە ساڵانە ھەزاران ئەندازیار، پسپۆڕیی تیا وەردەگرێت.
�����

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

92

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

رابورت له سه ر ميزوي كورد


كرنترين ميزووى كـــــــــــــــوردى زوور بةسود

ناوچە کوردنشینەکانکوردستان (بە واتای وڵاتی کوردان) ناوچەیەکە لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە زۆربەی دانیشتوانی کوردن. کوردستان دەکەوێتە خۆرھەڵاتی تورکیا (باکووری کوردستان)، باکووری عێراق (باشووری کوردستان)، باکووری خۆرئاوای ئێران (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) و چەند پارچەیەک لە سوریا (ڕۆژئاوای کوردستان) و ئازەربایجان و ئەرمینیا. دیاریکردنی‌ سنووری‌ کوردستان یه‌کێکه‌ له‌ دۆزه‌ پڕ ته‌نگ‌ و چه‌ڵه‌مه‌کان، چونکه‌ ئەو وڵاتانەی‌ جڵه‌وی‌ ده‌سته‌ڵاتی‌ کوردستانانیان‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ وەک یەکەیەکی جوگرافی یان نەتەوەیی چاوی لێناکەن، بەڵکو پتر بە ناوچە کوردنشینەکان ناوی ده‌به‌ن.

لە ڕوانگەی ڕامیاریه‌وه‌، باشووری کوردستان تەنھا بەشی کوردستانە کە بە شێوەی نێونەتەوەیی وەک پێکھاتەیەکی فیدراڵی سەربەخۆ ناسراوە. کورد لە ئێراندا بە فەرمی وەک کەمایەتی ناسراون، بەڵام لە ڕووی خوێندن بە زمانی کوردی و مافه‌کانی‌ دیکەی نەتەوایەتیه‌وه‌ بێ
مێژوو
چەرخی کۆن
لە سەردەمی زۆر کۆندا لەم ناوچەیەدا ھۆزەکانی گۆتی، حووری، مانناکان و مادەکان ژیاون[١]. ژینگەی سەرەکیی ھۆزی مانناکان باشوور و ڕۆژھەڵاتی زرێچەی ورمێ بووە، و دەتوانین بڵەین دەوارندەوری شاری ئێستای مەھاباد[٢]. لە سەردەمی داریووش و ئەسکەندەر، مادەکان ھاتنە ژێر فەرمانی پارسەکانەوە.
پاشایەتی کاردۆخ (کاردۆکان) لە باشووری و باشووری ڕۆژھەڵاتی زرێچەی وان کە دەکەوتە نێوان پارسەکان و بەین-نەھرەین (مێزۆپوتامیا)، کاتی لاوازبوونەوەی ئیمپراتووری ساسانییەکان سەربەخۆ بوو و لە ١٨٩ی پێش زایین تا ٣٨٤ی پاش زایین حوکمڕانی دەکرد بەسەر باکووری بەین-نەھرەین و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلی. ڕۆمەکان لەکاتی زۆرداری لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، بە سەر بەشێکی گەورەی ژینگەی کوردەکان، بەتایبەت بەشی ڕۆژئاوا و باکووری کوردستان حۆکمڕانیان ئەکرد. کاردۆخ بووە ناوچەیەکی باجدەری ڕۆم لە ساڵی ٦٦ی پێش زایین ھەتا ٣٨٤ی دوای زایین. کاردۆخ کەوتبووە ڕۆژھەڵاتی سیلوان کە شارێکە لە ڕۆژھەڵات و باشووری دیاربەکری ئەمڕۆکە.
ھێندێ لە مێژووناسەکان نێوان کاردۆخ و ناوە ئەمڕۆییەکانی کورد و کوردستان پێوەندی ئەزانن.ھەڵبەت ھێندێکیش دژی ئەوەن؛ بەلام لە زانستنامەی کۆلۆمبیادا ئەوە سەلمێندراوە.
یەکێک لە کۆنترین بەڵگە دۆزراوەکان لە بەکارھێنانی وڵاتی کوردەکان، بەڵگەیەکی ئایینی مەسێحی سریانییە کە دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی عەتیق، کە گێڕانەوەی گەڕانی کەشەیەکی خەڵکی ئاشوور، بە ناوی ئابدیشۆ دەکات بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. کاتێ بەرەوە ساسانیان دێت، لە سەر سنوور لێی دەپرسن کە لە کوێوە ھاتووی، وەڵام دەداتەوە کە دایک و بابم لە ھەزا بوون؛ کە ھەزا گوندێک بووە لە ئاشووردا. لە درێژەدا دەڵێت کە لەلایەن بێ دینەکانەوە لەو شوێنە دەرکراون و لە تامانۆن جێگیر بوون؛ کە وەک ئابادیشۆ دەڵێت، لە وڵاتی کوردەکاندا بووە. تامانۆن دەکەوێتە ڕاست سەر سنووری تورکیا و عێراقی ئێستا و ھەزا لە ١٢کیلۆمەتریی باشووری ڕۆژاوای شاری ھەولێری ئێستایە. لە جێگەیەکی دیکە ھەر لەم بەڵگەدا، لە ناوچەی خابوور، بە وڵاتی کوردەکان ناوبراوە

چەرخی نێوانی
لە نیوەی سەدەی ١٠ی زایینیدا، ناوچەکە لە نێوان پەنج دەسەڵاتدارییدا بەش کرا: لە باکووردا شەدادییەکان (٩٧٥ تا ١١٧٤ی زایینی، دەکەوێتە ئەرمەنیای ئێستا)، ڕەوادیدەکان (٩٥٥ تا ١٢٢١ی زایینی لە تەبرێز و مەراغەدا)، لە ڕۆژھەڵاتدا حەسەنییەکان (٩٥٩ تا ١٠١٥ی زایینی) و ئانازییەکان یا عەیاران (٩٩٠تا ١١١٦ی زایینی لە کرماشان و خانقین) و لە ڕۆژاوادا مەروانییەکان (٩٩٠تا ١٠٩٦ی زایینی لە دیاربەکر).
لە سەدەی ١١دا ناوچەکە کەوتۆتە ژێر دەستی سەلجوقە تورکەکانەوە و لە سەدەی ١٣بۆ ١٥ بە دەستی مەنگۆلەکانەوە دوای ئەوە کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان تاکو شەڕی جیهانی یەکەم
لە چەرخی نێوانیدا، کوردستان کومەڵێک بوو لە ناوچە نیوەسەربەخۆکان کە بە ناوی "میرنشین" دەناسرێت، کە بە ڕوالەت لە ژێر دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی پاشا یان خەڵیفەدا بوون. شی کراوەی مێژووی ئەم میرنشینانە و پێوەندیان لەگەڵ ھاوسێکانیان لە کتێبی "شەرەفنامە" لە نووسینی شەرەفەدینی بەدڵیسی (١٥٩٧) ھاتووە میرنشینەکانی بابان و سۆران و بادینان و گەرمیان لە عێراقی ئەمڕۆکە، بەکران و بۆتان و بەدڵیس لە تورکیا و موکریان و ئەردەڵان لە ئێراندا.
کۆنترین بەڵگەیەک کە بەکاراھێنانی ناوی کوردستان تێیدا دەسەلمێت، دەقێکی مێژوویی ئەرمەنیایە، کەسێک بە ناوی matteos urhayci نووسیوە. ئەو باسی شەڕێک دەکات و دەڵێ کە لە شوێنێک نزیکی ئامێد لە ١٠٦٢ لە کوردستان ڕوو ئەداتبەڵگەی دووھەم پەراوێزێکە لە ئنجیلێکی دەستنووسراوەی ئەرمەنی کە لە ١٢٠٠ی زایینییدا نووسراوە
«Let Christ-God bless Khoja Hovhanes Mughdusi, from Kurdistan, who made a pilgrimage to Jerusalem and took the holy Gospels from the aliens»سێھەم بەڵگەی بەکارھێنانی وشەی کوردستان، لە نوزھات ئەل قلوب حەمدوڵا موستەفەوی (١٣٤٠ی زایینی) بینراوە.
چەرخی نوێ
لە سەدەی ١٦ی زایینیدا، دوای شەڕە سەلیبییەکان، ناوچە کوردنشینەکان، لە نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان بەشکرا. زۆربەی پرۆسەی دابەشکردنی کوردستان، دوابەدوای شەڕی چاڵدوڕان لە ١٥١٤ی زایینیدا ڕوویدا کە دواتر تەنھا بە ڕواڵەت، لە گرێبەستی زوھاب (زەھاب، قەسرشیرین) لە ساڵی ١٦٣٩دا فەرمی کرا[١٦]. لەکاتی شەڕی جیھانی یەکەم، زۆربەی کوردەکان لە پارێزگای کوردستان و لەسەر سنووری عوسمانییەکان بوون. دوای لەیەکبوونەوەی ئیمپراتوری عوسمانییەکان، ھێزە یەکگرتووکان، بڕیاریاندا لە سەر سنووری پیشووی عوسمانی، چەن وڵاتی نوێ دامەزرێنن. بە پێی گرێبەستی قەت بەکارنەخراوی سێڤرێس، کوردستان و ئەرمەنیاش یەکێکبوون لەم وڵاتانە. بەھەر شێوە، دوای داگیرکردنەوەی ناوچەکە لە لایەن ھێزەکانی کەماڵ ئاتاتورک، ھێزە یەکگرتووکان لەگەڵ گرێبەستی لۆزان ڕێککەوتن و سنوورە نوێکانی کۆماری تورکیا دیاریکرا و کوردەکان بێ ناوچەیەکی سەربەخۆ مانەوە. بەشێکی لە ناوچە کوردنشینەکان کەوتە ناو سنووری نوێ تورکیاوە و بەشێکی دیکەی لکێندرا بە سوریا و عێراق کە ژێردەسەڵاتی فەڕانسا و بەڕیتانیا بوون.
لە کۆتایی شەڕی کەنداودا، ھێزە یەکگرتووەکان ناوچەیەکی قەدەغەیان بۆ فڕۆکەکان دامەزراند. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی بەشی باشووری کوردستان کە دەکەوێتەوە باکووری عێراق بتوانێ لە ساڵی ١٩٩٢دا ناوچەیەکی سەربەخۆ دامەزرێنێت کە دەسەڵاتی ناوخۆ و پاڕلەمان ھەیە.
دانیشتوان
←وتاری سەرەکی: کورد
كورد نەتەوەیەکی سەربەخۆی دانیشتووی ڕوژھەڵاتی ناوەڕاستە و ئەو شوێنەی تێیدا دەژین ناوچەیەکی ھەم تەختایی و ھەم بەرزاییە، کە ڕووبەرەکەی ١٩١،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. کوردەکانی کوردستان لە وڵاتانی ئێران، تورکیا و سووریاو بەشێکی بچووک لە لوبنان و ئەرمەنیا دابەشکراون. ڕەگەزی کورد ھیند و ئەوروپاییە. وشەی "کورد" تەنھا لە چەن وڵات بە شێوەی فەرمی بەکاردێت؛ تورکیا پێیان دەڵێت تورکی شاخی و لەھەمان کاتدا ئێرانی پێیان دەڵێن ئێرانی چیانشین.
کوردەکان بە لقێک لە زمانەکانی ھیند و ئەوروپایی قسەدەکەن کە زمانی کوردی ناوە؛ ئەگەرچی ناوچەکە، عەرەب و ئەرمەنی، ئاشووری و ئازەری، فارس و تورک و تورکمانیشی تێدایە. زۆربەی کوردەکان موسڵمانن بەڵام ئێزیدی، مەسیحی و جوولەکەش لە کوردستاندا دەژین.
فەرھەنگ و ھونەر
چاندی‌ کوردی کۆمەڵێک جیاکەرەوەی کلتوریی تایبەت بە کوردانە. چاندی‌کوردی میراتی ئەو گه‌له‌ جیاوازانەیە کە کوردەکانی ئەمڕۆ‌و کۆمەڵگەکەیان پێکھێناوە، بەڵام بە گشتی دوو چینی ناوچەیی (حۆرانییەکان)‌و ئێرانییە کۆنەکان (میدییەکان). لەناو دراوسێکانیا، چاندی‌ کوردی زۆرتر نزیکە لە کلتوری ئێرانییەوە. بۆ نمونە جەژنی نەورۆز کە یەکەم رۆژی ساڵە، کە لە ٢١ی‌ ئازاردا ئاھەنگی بۆ دەگێڕن کە یەکەم رۆژی مانگی خاکەلێوەی کوردی و یەکەم رۆژی‌ بەھاریشە.
مۆسیقا
ھەر لە کۆنەوە گۆرانیبێژە کوردەکان بەسەر سێ‌جۆری کلاسیکی دا دابەشبوون: چیرۆکبێژ، سترانبێژ‌و دەنگبێژ.
مۆسیقای‌ تایبەت بە دەباری شازادە کوردەکان نەبووە، لەبری ئەوە، مۆسیقا لە دانیشتنی شەوانەدا پێشکەش کراوە. چەند شێوازێکی مۆسیقا لەسەر ئەم جۆرانه‌ دانراون. زۆربەی‌ گۆرانییەکان لە سروشتیاندا ئەفسانەن، بۆ نمونە لاوک کە ھۆنراوەی قارەمانێتی‌یە‌و چیرۆکی قارەمانە کوردەکانی رابردوو، وەک سەڵاحەدین، دەگێڕێتەوە. حەیرانیش ھۆنراوەی خۆشەویستی‌یە کە باس لە ئازارەکانی دابڕان‌و خۆشەویستی بێ‌ئەنجام دەکات. لاوژەش شێوازێکی میوزیکیی ئایینی‌یە‌و پایزۆکیش ئەو گۆرانییانەن کە بەتایبەتی لە پاییزاندا ئەوترێن. گۆرانیی خۆشەویستیی، ئاھەنگ‌و ھۆنراوەی وروژێنەر‌و گۆرانیی تایبەت بە کار‌وفرما.
جوگرافیا
وەک ئەوەی لە زانستنامەی بریتانیکادا نووسراوە، ڕووبەری کوردستان نزیکەی ١٩٠.٠٠٠کیلۆمەتری چوارگۆش دەبێت و شارە گرینگەکانی لە بەشی تورکیادا دیاربەکر (ئامێد)، بەدڵیس و وان و لە بەشی عێراقدا ھەوڵیر و سلێمانی و لە بەشی ئێراندا کرماشان و سنە و مەھاباد. وەک زانستنامەی ئیسلام دەڵێت، لە ڕووبەری ٣٩٢.٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆش، ١٩٢.٠٠٠کیلۆمەتری لە تورکیا، ١٢٥.٠٠٠کیلۆمەتری لە ئێران، ٦٥،٠٠٠ کیلۆمەتری لە عێراق و ١٢.٠٠٠ لی سوریادایە.
کوردستان لە ئێراندا پارێزگای کوردستان و زۆربەی پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژاوا و کرماشان و ئیلام لە خۆ دەگرێت. کوردستان لە عێراقدا بە شەش بەش دابەشکراوە، سێ لەوانە و بەشێک لەوانی دیکەش ئێستا لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی ھەرێمی کوردستاندایە. کوردستانی سوریا لە ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتەدایە و بەشێکی زۆری کەوتووەتە پارێزگای ئەل ھەساخ. شارە گەورەکانی ئەم بەشە قامیشلوو و ھەزاکا.
کەش و ھەوا
ھاوینی گەرم و زستانی زۆر سارد و بەفری زۆر، تایبەتمەندیی ئەم ناوچەیە، و لەگەڵ ئەمەش زۆربەی بەشەکانی ئەم ناوچە بەھرەدارن و لە درێژەی مێژوودا شوێنی ھەناردنی دانەوێڵە و ئاژەڵ بووە. ئاستی بارین لە نێوان ٢٠٠ تا ٤٠٠ میلیمەتر لە ساڵدا، لە تەختایی و دەشتەکان و ٧٠٠ تا ٣.٠٠٠ میلیمەتر لە بەرزاییەکاندایە.
دارستان
کوردستان ناوچەیەکی شاخاوییە بە کەش و ھەوای سارد؛ بەڵام بارینی ئەوەندەی ھەیە کە دارستان پەرە بسێنێت. بە سەرجەم مێرگ و دارستانەوە کوردستان، ١٦٠.٠٠٠کیلۆمەتری چوارگۆشی سەوزایی تێدایە؛ کاج، سنەوبەر، بەڕوو، چنار، شۆڕەبی و سپیدار زۆرینەی جۆرەکانی دارن لە کوردستاندا.
چیاکان
چیا ھێما و تایبەتمەندییەکی جۆگرافیی ژیانی کوردەکانە؛ ھەر بۆیە وتراوە: "کورد دۆستێکی نییە، غەیری چیا" ، "Kurds have no friends but the mountains". چیاکانی جوودی و ئارارات (کە لە فۆلکلۆری کوردیدا دیارن)، زاگرۆس، شینگەر، قەندیل، شاھۆ، پیرمەگروون و حەمرین ناسیاوترین کێوەکانی کوردستانن.
ڕووبارەکان
بەرزاییەکان و چیاکانی کوردستان کە بارینی باران و بەفری زۆری تێدا ڕوو ئەدات، وەک سەرچاوەی ڕووبارەکانی نێزیک خۆی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستن، یەکێکن لە سەرچاوەکانی دیجلە و فورات و ژمارەیەکی زۆر ڕووبارە بچووکەکان وەک خابوور، ئاراز، کەرخە و سفیدڕوود. ئەو ڕووبارانەی کە گرینگایەتیی مێژووییان ھەیە بۆ کوردان، ئاراز، خابوور، زابی گەورە، سیراون، جەغەتوو و زەھاب. ئەم ڕووبارانە کە لە بەرزایی سێ تا چوار ھەزار مەتر بەرزتر لە ئاستی دریادان، وەک سەرچاوەی ئاو و سەرچاوەی وەرگرتنی ئەنەرژی بەکاردێن بە دانانی ئاوبەن و تورباین؛ عیراق و سوریا لە زۆربەی ڕووبارە سەرەکییەکان ئەوەیان کردووە و تورکیا بەشێوەیەکی بەرفراوان ئەوەی کردووە.
گۆم و زرێچەکان
کوردستان ھەتا زرێچەی ورمێ لە ئێراندا، لە ڕۆژھەڵاتەوە درێژەی ھەیە و لە لای ڕۆژاواە ناوچە نیوەکوردنشینەکان تا قەراغی مەدیتەرانە درێژەی ھەیە. گۆمی وان لە کوردستاندا گەورەترین زرێچەی ناو تورکیایە و لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا تەنھا زرێچەی ورمێ لە وان گەورەترە؛ ئەم گەورەتربوونە ھەڵبەت تەنھا لە بواری ڕووبەردایە و لە قووڵبوونی ئاو، وان لە ئاستی بەرزتردایە. زرێچەی ورمێ، وان، زرێچەی زرێبار (ڕۆژاوای مەریوان) و زرێچەی دووکان (نزیکی شاری سلێمانی)، لە لایەن گەڕیارانەوە سەردان دەکرێت.
سەرچاوەکان
سەرچاوە بن زەوییەکانی کوردستان خەڵووز، میس، زێڕ، ئاسن، بەردی کەڵس (کەبۆ درووستکردنی چیمەنتۆ بەکاردێت)، مەڕمەڕ و زینک. گەورەترین سەرچاوەی بەردی سوولفوور لە جیھاندا، کەوتووەتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ھەولێر.
حکومەتی ھەرێمی کوردستان، نەوتی کوردستانی ٤٥ بلیۆن بۆشکە مەزەندە کردووە کە بەمە کوردستان دەبێتە شەشەمین وڵاتی جیھان. حکومەتی ھەرێم، لە جوولای ٢٠٠٧دا داوای لە کۆمپانیا بیانییەکان کرد تاکوو یارمەتی بدەن لە بەڕێخستنی ٤٠دەموودەستگای ھەناردنی نەوت، بە ھیوای بردنە سەرەوەی دەسکەوتی نەوت تا ڕۆژی ١ ملیۆن بۆشکە.
سوپا
←وتاری سەرەکی: پێشمەرگە
ێشمەرگە وشەیەکی کوردییە بۆ شەڕکەرە کوردەکان کە ھەندێک بە شەڕکەرانی ئازادی ناویان دەبەن. وشەکە بە مانای "ئەوانەی کە رووبەڕووی مردن ئەبنەوە" دێت‌و ھێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بە نزیکەیی لەو کاتەوە ھەیە کە جوڵانەوەی کوردەکان بۆ سەربەخۆیی لە سەرەتای ساڵانی ١٩٢٠ دا دەستی پێکردووە، ئەمەش دوا بەدوای رووخانی ھەردوو ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و قاجاری کە ناوچەکانی کوردستان لەژێردەستیاندا بوو. ھێزەکانی پێشمەرگە رۆڵێکی بەرچاویان بینی لەگەڵ ھێزی ھاوپەیمانان لە جەنگی دژی‌ حکومەتی بەعس لە باکوری.
بەروەردە
زانکۆکانی کوردستان
زانکۆی سەڵاحەدین
زانکۆی سلێمانی
زانکۆی دھۆک
زانکۆی کۆیە
زانکۆی کوردستان، ھەولێر
زانکۆی ئەمریکی عێراق - سلێمانی
زانکۆی پزیشکیی ھەولێر
زانکۆی کار‌و کارگێڕی
زانکۆی کوردستان، سنە
زانکۆی ڕازی، کرماشان
زانکۆی ئیلام

شارەکانی کوردستان
باشوور ئاکرێ - ئامێدی - پردێ - پێنجوێن - تەقتەق - چەمچەماڵ - خانەقین - دەربەندیخان - دھۆک - دووزخورماتوو - دووبز - ڕانیە - زاخۆ - سلێمانی - کفری - کەلار - کەرکووک - کۆیە - موسڵ - ھەڵەبجە - ھەولێر - سيدەكان - سۆران - چۆمان - مێرگەسۆر- ڕەواندز
باکوور ئاگری]- ئامەد - ئێلح - ئەرزرۆم - ئەرزنگان - ئەفرین - ئەلەزیز - بازید - بەدلیس - جۆلەمێرگ - چەولک - دیلۆک - دێرسیم - رھا - سێرت - سێواس - سەمسوور - شرنەخ - قەرس - مدیاد - مووش - مێردین - مەرەش - مەلەتی - وان
ڕۆژئاوا قامشلۆ - جزیر - حەسیچ - سه‌رێکانیێ - عەفرین - کۆبانی
ڕۆژھەڵات بانە - بیجاڕ - دیواندەرە - سنە - سەقز - سەوڵاوا - کامیاران - قوروە - مەریوان - بۆکان - پیرانشار - سەردەشت - شنۆ - مەهاباد - نەخەدە - پاوە - جوانڕۆ - ڕەوانسەر - سونقوڕ - سەحنە - سەرپێڵ - قەسر - کرماشان - کەنگاوەر - گێڵان - هەرسین - ئابدانان - ئیلام - ئەیوان - دەڕەشەهر

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

93

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

رابورت له سه ر ميزوو و جوكرافياي سليماني



شارى سلێمانى
تەوەرەى يەکەم/
لايەنى جوگرافيەکەى:
سلێمانى شارێکى گەورەو گرينگى کوردستانى باشوورە کەوتووەتە خۆرئاواى دەشتى شارەزوورەو لەنێوان شاخى گۆيژەو گڵەزەردە تا تاسلوجە بەرزيەکەى لە ڕووى دەرياوە 853م مەڵبەندى پارێزگاى سلێمانيە دانيشتوانەکەى لە600000 کەس پترە شارێکى جوان و دڵگيرەو شوێنى گەشت و گوزارە.1
ناوچەى سلێمانى دەکەوێتە بەشى ژووروى عيراق بەلاى ڕۆژهەڵاتدا وەبەشى ڕۆژهەڵاتى ڕۆژهەڵاتى خوارووى ناوچە شاخاويەکانەوە لاى ژووروى ناوچەى هەولێرەو لاى خوارووى ناوچەى ديالى يەو لاى ڕۆژهەڵاتى ئێرانەو بەلاى ڕۆژئاواشيدا ناوچەى کرکوک و تکريتە.2
شوێنى سلێمانى بەگوێرەى هێڵى درێژى دەکەوێتە نێوان هێڵى درێژى (46،20،44،32)پلەى خۆرهەڵاتى هيڵى پانى(44،32،36،31)پلەى باکور لەسەرچاوەيەکى تردا دەڵێت سلێمانى دەکەوێتە نێوان هێڵى درێژى (37،21،45)پلەو (33،8،45)پلەى ڕۆژهەڵات وبازنەى پانى (11،32،25)پلەو(4، 35،35)پلەى باکور.3
پانتايى نلوچەى سلێمانى (13368)کم2 کەواتە 3،6 لەگشت پانتايى عيراق پێک دەهێنێت کەهەمووى (438317)کم2. 4


1-ئينسايکلۆپيدياى گشتى:ياسين سابر سالح،سلێمانى2005،ل604.
2-سلێمانى شارەگەشاوەکەم:ل12.
3-کتێبى سلێمانى:توێژينەوەى خوێندکارانى بەشى جوگرافياى زانکۆى سلێمانى،ل15.
4-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل12.
30

سلێمانى بەشێوەيەکى گشتى لێژايى يەکى تاڕاددەيەک زۆرى هەيە لەنێوان باکوورو باشوور،ڕۆژهەڵات بۆ ڕۆژئاواى بەرزايى و گردو گردۆڵکەو شيوو دۆڵى زۆرى تيادايە شوێنى شار دەڕوانێت بەسەر دەشتێک کە لەبەر دەم شاخى ئەزمەڕەوە کە(1702)م بەرزە دەست پێ دەکات کە يارمەتيى داوە بۆ گەشت کردن وگرنگيى زياتر کردووە لەڕووى بازرگانيەوە.1واتە دەکەوێتە بنارى چياى (گۆيژەو ئەزمەڕ).2

بەرزى ونزمى لە سلێمانى دەکرێت بە دوو بەشەوە:
يەکەم/ناوچەى چياى نزم و گردو تەپۆڵکە، کە ئەمەش بريتيە لە دەشت و شيوو دۆڵ تا دەگاتە چياو بەرزايى لە نێوان (200-1000)م دايە.

دووەم/ناوچەى چيا سەرکەشەکان:دەکەوێتە نزيک ئێران و بەرزايى يەکەشى(1000-3600)م دايە چياکان بە زنجيرەيەک بەيەک کشاون لەژوورووى خۆرئاواوە بەرەو خوارووى خۆرهەڵات ونێوانيانيشيان دەشت و دۆڵە وە تاوەکو لەسنوورى ئێران نزيکتر ببينەوە زياتر لوتيان بەرز دەکەنەوە.3


1-کتێبى سلێمانى:ل15.
2-کردستان جنوبيە في قرن السابع عشر والپامن عشر:ل63.
3-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل12-13.

سلێمانى ناوچەيەکى زۆر دەوڵەمەندە بەبەرهەمهێنانى گەنم بە ئاراستەى باکورى خۆر ئاوا وەهەروەها شوێنێکى بە ئاوە ،سەرەڕاى ئەمەش شوێنێکى ستراتيجيش بووە بۆ لايەنى سەربازى و دەکەوێتە دەکەوێتە ڕۆژئاواى ئەو زنجيرە چياکانەوە.1
ئاوو هەواى ناوچەى سلێمانى بە زۆرى لەئاوو هەواى دەرياى سپي ناوەڕاست دەکات تەنها دەشتى کەلار نەبێت کە جياوازە.وە پلەى گەرماى لەهاوين دەگاتە (39)پلەى سەدى و بەرەو خوار دەبێتەوە تا(24)پلە. ڕێژەى بارانيش لە ساڵێکدا هەشت مانگ دەبارێت تەنها چوار مانگ نەبێ کە حوزەيران و تەمموزو ئاب و ئەيلولن.2

دەتوانين بڵێين ئەو گەشە کردنە خێرايەى سلێمانى دەگەڕيِتەوە بۆ شوێنى شارەکە کە ڕێڕەوى (بغداد-کرکوک)لە نێو ڕێڕەوى (بازيان)دا دەڕوات بۆ بانى ئێران لە ڕێگەى (کرماشان وهەمەدان و سنە وبانە ) بە ڕێڕەوێکدا کە پێيدا تێپەڕ دەبێت.3


1-کردستان جنوبيە في قرن التسع عشرو الپامن عشر:ل63.
2-سلێمانى شارە گەشاوەکەم :ل13.
3-کتێبى سلێمانى :ل16.


ژمارەى دانيشتوانى سلێمانى لەسەردەمى بابانەکان
زانياريى تەواومان لەبەر دەستدا نيە لەسەر ژمارەى دلنيشتوانى سلێمانى لە سەروتاى درووست بوونيدا،بەلاًم دواى تەواو بوونى بە 36 ساڵ ژمارەيان گەيشتووەتە دە هەزار کەس.1 وە ژمارەى ماڵە کانيشى 2144 ماڵ بووە کە 130 ماڵى جولەکەو نۆ ماڵى کلدانى و پێنج ماڵى ئەرمەني، لێبووە.2
وە مەڵبەندى جولەکەکان لە ناو شارى سلێمانى بريتى بوو لە گەڕەکى (شێخ عباس) واتە لە خوارووى شارەوە نزيک بە ڕىِ ى قەرە قۆغان بووە،بەرامبەر بە ماڵەکانى (وڵوبە) ئەم شوێنەش لە سەردەمى عوسمانيەکاندا ئاوەدان کراوەتەوە،هەر سەبارەت بە جولەکەکان دەڵين لە قەڵاچوالانەوە هاتوونەتە سلێمانى.3

ئەم شارە هەر لە سەرەتاى دامەزراندنى يەوە پرۆژەى ئاوو زێرابى تايبەتيى بۆ کراوە ،وە چەند چەشنە پيشەسازيەکيشى تيادا دامەزرا ،وەک سابوون درووست کردن وچنين وڕستن وجۆڵايى و موتابخانەو دەباخانە ، جگە لەمانە هەندێ پيشەسازى تريش لەشارەکەدا هەبوو وەک چەخماخسازى وکارگەچى و...هتد.4


1-مێژووى سلێمانى:عزالدين مستەفا رسول،چ1،ل6.
2-تاريخى سلێمانى وە ووڵاتى:ل67.
3-جولەکەکانى شارى سلێمانى:بەرزان ئەحمەد کوردە،سلێمانى2007،ل43 ،49.
4-مێژووى سلێمانى:ل20.


بەشى سێ يەم
تەوەرەى دووەم
سلێمانى لە مێژوودا
مێژووى درووست کردنى سلێمانى دەگەڕێتەوە بۆ ساڵى 1784ز کەوا لەو ساڵەدا بابانەکان پايتەختى ميرنشينەکەيان لە قەڵاچوالانەوە گواستەوە بۆ ئەم شارە تازەيە.1
پێش درووست کردنى سلێمانى پايتەختى بابانەکان لە قەڵاچولان بوو، کەئەمەش دەکەوێتە هەرێمى شارباژێڕ لەلاى ڕۆژهەڵاتى چياى ئەزمەڕدا لەسەر يەکێک لە لقەکانى (زابى بچووک)ە ئەم شوێنەش مێژوويەکى زۆر کۆنترى هەيە لە ميرنشينى بابان،بەڵام هيچ گرينگيەکى پى َ نەدراوە لەماوەى (1669-1784)بوو بوو بە ناوەندێکى دەسەڵات گێڕى بابانەکان.2

چۆنيەتى هەڵبژاردنى شوێنى شارەکەش هەر دەگەڕێتەوە بۆ خودى ئيبراهيم پاشا خۆى کەوا ڕۆژێک لەگەڵ دەست و پێوەندەکانى بۆ ڕاو کردن هاتبووە سەرى ئەزمەڕ،کاتێ کە پاشا سەرنجى ئەو هەموو دەشتە پان و بەر بڵاوە دەدا بەخۆشى و جوانى دێتە بەر چاوى و ڕوو دەکاتە هاوڕێيانى و دەڵێ:کوڕينە ئێمە بە ناڕەوا لەو تەنگەبەرايەتيەى قەڵاچوالان دانيشتووين بڕواننە ئەم دەشت و دەرە بەر بڵاوە، واديارە ئاويشى هەيە بە ڕاستى ئێوە بۆ پايتەخت باشە.3


1-کتێبى سلێمانى:ل11.
2-کردستان جنوبيە:ل61.
3-فەقێ ئەحمەدى دارەشمانە:محمد فيدا،چ1:ل77.


هەروەها پێشتريش محمود پاشاى مامى لە نزيک گوندى (مەڵکەندى)يەوە سەرايەکى درووست کردبوو کەبە تەمابوو بيکاتە مەڵبەندى حوکمڕانى ،بەڵام فرييا نەکەوت تەواوى بکات لايان برد لە دەسەڵات دواتر ئيبراهيم پاشا درێژەى بەم پڕۆژەيە داو توانيى بنکەى حوکمڕانى لە قەڵاچوالانەوە بگوازێتەوە بۆ ئەوێ ،بۆ ئەمەش خانووەکانى قەڵاچوالانيان ڕخاندو دارو پەردووەکانيان لەدرووست کردنى خانووەکانى سلێمانيدا بەکارهێنا .1
تەنانەت دارو پەردووى مزگەوتەکەشيان هێناوەو لە درووست کردنى مزگەوتى گەورەى سلێمانيدا سووديان لێ وەرگرتووە.2
ئيبراهيم پاشا لەلايەکەوە لەگەڵ ڕێکخستنى ئيش وکارى ميرنشين و بڵاو کردنەوەى دادپەروەرى خەريک بوو لەلايەکى تريشەوە هەر لە نزيک سەراکەى محمود پاشاى ماميدا کە لەساڵى 1196ک لە نزيک گوندى مەڵکەنديەوە درووست کرابوو ،دەستى کرد بەدرووست کردنى بيناى شارێک و هەر لەدەورى سەراکەدا هەندێ خانوو ومزگەوت و حەمام و بازاڕو خانى درووستکرد.3
واپێدەچێت بابانەکان هەندێ کات بيريان لەوە کردبێتەوە کەپايتەختەکەيان بگوازنەوە بۆ شوێنێکى لەبارتر،لەوانەشە هەر کەسايەتى ميرسلێمان بەبە خاوەنى ئەم بيرۆکەيە بووبێ چونکە ئەم پايتەختە لەگەڵ خەونەکانى نەدەگونجا.4


1-ميرايەتى بابان لەنێوان بەرداشى ڕۆم وعەجەم:ل102ز
2-سلێمانى شارە گەشاوەکەم :ل37.
3-ه.س.پ.ل11.
4-سيستەمى ميرنشينە کورديەکان:ل143.


هۆيەکانى درووست کردنى سلێمانى وگواستنەوەى قەڵاچوالان؟
1-قەڵاچوالان کە پايتەخت بوو ڕووبەرەکەى بچووک بوو بەهۆى ئەوەى کەوتبووە نێوان زنجيرە چيايەک.1
2-ئيبراهيم پاشا خۆى ئارەزووى زۆرى لە ڕاوشکار هەبووە،وە جێگەى قەڵاچوالانيش بەکەلکى ئەم جۆرە ڕاوکردنە نەدەهات،چونکە کەوتبووە دۆڵێکى تەنگەوە.2
3-هۆکارى ئابوورى:شوێنى شار دەشتى شاروزوور و دەشتى بازيان و سلێمانى بە يەک دەگەێنێ کە ئەمانەش زۆر لەبارو بە پيتن بۆ کشتوکاڵ کردن و بەرهەم هێنانى جۆرەها بەروبومى ئاژەڵى.3
4-هۆى کارگێڕى:بەيەکێک لە ديارترين فاکتەرەکانى درووست کردنى سلێمانى دادەنرێت،چونکە پايتەخت پێويستى بەڕووبەرێکى فراوان دەکرد تاوەکو دام ودەزگاى حوکومى لەڕووى ياساى جێ بەجێ کردن و دادوەريدا تيايدا جێ ى ببێتەوە کە بگونجێت لەگەڵ زۆرى ژمارەو کێشەى دانيشتوانى ميرنشينى بابان.4
5-قەڵاچوالان شوێنێکى نزيک بووە لە هێرشەکانى ئێران،5 بۆيە بەردەوام دەکەوتە بەر هێرشى فارسەکان برايم پاشايش ويستى لەم هێرشانە دوور بکەوێتەوە،چونکە خەڵکەکەى لەژێر ئاگرى هێرشەکان بێزار بووبوون.6


1-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل139.
2-گەشتى ڕيچ بۆکوردستان 1820:کڵۆديۆس جيمس ڕيچ،ل124.
3-کتێبى سلێمانى:ل11.
4-گۆڤارى مێژوو :ل56.
5-کردستان جنوبيە...ل62.
6-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل139.


6-بابانەکان بەهۆى درووست کردنى سلێمانيەوە هەوڵيان دەدا ميرنشينەکەيان بکەن بە دەوڵەتێکى بەهێزو سەربەخۆ لەکوردستانى باشوور.1
7-هۆى کۆمەڵايەتى:واتە برايم پاشا ويستوويەتى لە خاتوو(مەلکە)وە نزيک بێت کە کوێخاو گەورە ژنى دێ ى مەڵکەندى بوو.2
8-لەوسەردەمەدا دەسەڵاتى مەماليکەکان لە عيراق لاواز بووبوو ئەمەش بووە هۆى درووست بوون دەوڵەتە شار کە هەر يەک لەو دەوڵتە شارانەش نيمچە سەربەخۆ بوون لەزۆربەى کاروبارەکانى ناوخۆدا.3
9-هەندێکى تريش واى بۆ دەچن هۆکارى خودى کايگەرى هەبووبێ ئەويش ئەوەيە کەوا ئيبراهيم پاشا ماوەيەکى زۆرى تەمەنى لە بغداد بەسەر بردووە ، بۆيە نەيدەتوانى لە شوێنێکى چەپەکى دواکەوتووى وەک قەڵاچوالاندا دانيشێت.4


1-سيستەمى ميرنشينە کورديەکان:ل147.
2-کتێبى سلێمانى :ل12.
3-تاريخ الامارە البابانيە:عبدربە ابراهيم الوائيلى،ل140.
4-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل28.


سەبارەت بەناوى سلێمانى چەندين بۆچوونى جياواز هەيە:
1-يەک لەبۆچوونەکان دەلێت:برايم پاشا شارەکەى بەناوى (بابا سلێمان)ەوە ناوناوە،1 يان بەناوى سلێمان پاشاى کوڕيەوە بووە.2
2-يەک لەبۆچوونەکانى ديکە دەڵێت:بەناوى سلێمان پاشاى گەورەى واليى بغداوە ناوى ناوە کە هاوسەردەمى برايم پاشا بووە.3
3-محمود پاشاى مامى لەسەردەمى خۆيدا کۆشکێکى فەرمانڕەوايى لە نزيک دێ ى مەڵکەنديەوە درووست کردووە لەساڵى 1782ز کە ئەمەش بە بڕيارى (سلێمان پاشاى جليلى) بووە کە فەرمانڕەواى موسڵ بووە لەنێوان ساڵانى (1771-1789)، بۆيە پێدەچێت برايم پاشا کە شارەکەى درووست کرد بەم ناوەوە ناوى نابێت.4

4-بۆچوونێکى تر دەلێ:کە لەکاتى بناغە دانانى شاردا کرێکارێک (ئەنگوستيلە)يەک دەدۆزێتەوە کە مۆرێکى لە سەربووە کە ناوى(سلێمان)ى لێ هەڵکەندرا بوو ، کە گوايە ئەوە ناوى سلێمان پێغەمبەر بووبێت (د.خ) هەر کە ئەم ئەنگوستيلەيە دەگاتە لاى برايم پاشا ئەويش لەبەر پيرۆزى پێغەمبەر ناوى شارەکەى نا (سلێمان)ى.5


1-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل33.
2-گۆڤارى مێژوو..ل57.
3-مێژووى گەلى کورد لەکۆنەوە تائەمڕۆ:142.
4-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل142.
5-کتێبى سلێمانى:ل12،13.


5-لەسەردەمى محمود پاشا کاتێ کە کۆشکەکەى درووست کرد لەوکاتەدا (شا فتح على شا) کەحاکمى ووڵاتى فارس بوو کوڕێکى دەبێ ناوى سلێمان دەبێ پێ دەچێت کەمحمود پاشا ئەم کۆشکەى بەناوى ئەم سلێمانەوە کردبێت.1

6-لەوانەيە سلێمان پاشاى کوڕى خاليد پاشاى کوڕى تەيمورى بابانى بناغەى ئەم شارەى دانابێ و هەر بەناوى خۆيشيەوە ناوى نابێ ،بەڵام توێژەرەوان بۆچوونى پێنجەم زياتر بەڕاست دەزانن ،چونکە لەو کاتەدا ميرەکانى بابان زياتر پشتيان بە ئێران بەستووە و ئەوانيش پشتگيريان لێ کردوون وە زۆربەى ئەو ميرانەى کەويستوويانە حوکمى سلێمانى وەربگرن پشتيان بە فارس دەبەست ،هەروەها محمود پاشاش لە فارسەکانەوە نزيک بووەو خۆشەويستيى بۆيان هەبووە.2

7-ئەم بۆچوونەيان دەڵێ ناوى سلێمانى لە (سيلۆنا)وە هاتووە کە ناوى شارێکى مێژوويى کۆنى کوردستانەو سلێمانيش بۆ بەرز ڕاگرتنى ئەم شارە ناو نراوە.3


1-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل142.
2-ه.س.پ.ل143.
3-کتێبى سلێمانى:ل13.



برايم پاشا پێش ئەوەى کە سلێمانيى درووست بکاو قەڵاچوالان بەجێ بهێڵێت ژمارەى ماڵەکانى قەڵاچوالان دوو هەزار ماڵ زياتر بوون ،خۆ ئەگەر نەڵێين گشتيان دەڵێين زۆربەيان قەڵاچوالانيان جێ هێشتووەو دواى پاشا کەوتوون و هاتوونەتە سلێمانى، گومان لەوەشدا نيە کە لەم لاو ئەو لاشەوە خەڵکى بۆ هاتووە ،واديارە کەسلێمانى لە ژوور گەرەکى مەڵکەنديەوە دەستى پێ کردووە .1

سەبارەت بەناوى يەکەم گەڕەکى سلێمانى کەمەڵکەنديە چەند بۆچوونێک هەيە:
هەندێ دەڵێن مەڵکەندى پێش درووست کردنى سلێمانى گوندێکى خنجيلانە بووە،کە گوايە دێ ى (مەليکى هيندى) بووە،بەڵام ئەمە ڕێ ى تێناچێت...!
هەندێکى تر بە (مەليک کەندى )ناوى دەبەن واتە هەڵکەندراوى مەليک.
وە دووريش نيە (مەل)(کەندى) بوو بێت واتە کەندى مەل و باڵندە بووە کە هيللانەيان تيادا کردووە.2
سلێمانى دواى درووست بوونى بە دە پانزە ساڵيک بووە شارێکى گەورەى رۆژهەڵات، لەساڵ 1820زپێنج ديوەخانى گەورەو دوو مزگەوتى گەورەى ئاوەدان و گەرماوێکى جوان و ڕێک و پێکى هەبووە.3


1-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل38،39ز
2-مێژووى سلێمانى:ل66.
3-گۆڤارى مێژوو..ل57.


لەسەردەمى ئيبراهيم پاشا سلێمانى سەقامگيريەکى زۆرى بەخۆيەوە بينيوە ئەمەش لەبەر چەند هۆيەک بوو:
1-چونکە ئەم شارە بوو بە مەشخەڵ ومەرکەزێک بۆ خوێندەوارى وبير ڕووناکى و ئەدەبيات .
2-شار لەسەر بنەڕەتى گواستنەوە لەلادێوە بۆ شارستانێتى و بەبەکار هێنانى ئەزمونى زۆرلايەنى شارستانێنێتى ى گەلانى تر بنياد نرابوو.1
3-بەهێزى سلێمان پاشاى گەورە بووە هۆى ڕێکخستنى کارو بارى عيراق ،ئەمەش کارێکى گرنگ بوو بۆ باشکردنى پەيوندى لەنێوان هەردوو دەوڵەتى ئێران و عوسمانى،وە والى توانى هەموو ئەوانە سەرکوت بکات کەدەيان ويست بارودۆخى عيراق بشێوێنن.
4-بەهۆى لاوازى ئێران و خراپى بارو دۆخى فەرمانڕەوايى ئێران کە چەندين ساڵى خاياند،چونکە لەم ماوە درێژەدا ئێران نەيتوانى بير لە دەست درێژى بکاتە سەر دراوسێکانى .
5-پياوانى ئاينى و زانايان ڕۆڵێکى گرينگيان هەبوو لەبەر قەرار کردنى هێمنى و ئارامى لە نێوان (عيراق و ئێران)چونکە ڕێزى زۆريان لێ دەگيرا لەلايەن برايم پاشاوە.2


1-مێژووى سلێمانى:ل6.
2-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل169،170.


ئيبراهيم پاشا ئەم شارەى بە مەبەستى ئەوە درووست کرد تا وەکو يادگاريەک بۆ ميللەتى کورد بەگشتى و ميرنشينى بابان بە تايبەتى بمێنێتەوە.1
هەروەها درووست کردنى ئەم شارە بە دەسکەوتێکى گرينگ دادەنرێت بۆ ميرنشينى بابان،بەم شێوەيە برايم پاشا توانى وەک يەکەم کەسى بابان ناوى خۆى تۆمار بکات.2
وەبە درووست کردنى ئەم شارە واى کرد کەوا خەڵکى بابان بە ئاسوودەيى بژين و وەتوانيشى حوکمى بەبە بەبێ شەڕ بگەێنێتە (خانەقين وقەسر شيرين و زەهاو) وە ئيش و کارى ووڵاتيشى بە شێوازێکى باش و مەدەنى ڕێکخست وخەڵک حەسايەوە و ئاوەدانى کەوتە ووڵاتەوە و کشتوکاڵ پێشکەوت و شەڕو هەرا کەم بووەوە.3
هەر لە ئەنجامى درووستى کردنى ئەم شارەوە بزوتنەوەيەکى ئەدەبيى تازە هاتە کايەوە وە مەشخەڵى پەيڕەوێکى ئەدەبي تازە لە سلێمانيەوە سەرى هەڵدا و بوو بە ڕووناکيەک کەتاکو ئێستاش بەردەوامە بەشى زۆرى کوردستانيشى گرتەوە و لەڕووى زمانيشەوە بوو ئەدەبياتى ئەوانەى کەبە سێ شێوەزارى کوردى دەدوێن ،قوتابخانەى شيعرى بابان ،هەندێ لە مێژوو نووسانى ئەدەب بە قوتابخانەى ناليى دادەنێن و مەندێکى ديکەش لە باسەکانياندا ناوى( نالى وسالم وکوردى ) بەيەکەوە تۆماردەکەن.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

94

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

راپۆرت ده‌رباره‌ی:يةكة جيمؤرتؤلؤجيةكاني هه‌ريمي كوردستان


لةبةر ئةوةي زؤربةي هةريمي كوردستان شاخي بةرز يان نزمن,بؤية بيكهاتة جيولؤجيةكان و تايبةتمةندية بةرديةكان كاردةكةنة سةر ئةنجامةكاني دارووتان و دامالين,تا لة ئاكامدا رووة جيؤمؤرفؤلؤجي و تؤبؤكرافييةكانيش جؤراو جؤر دةكةن. واتة برؤسةي دارووتان و داماليني ناهاوتا دةبيتة هوكاريكي سةرةكي بؤ ئةم جؤراوجؤر بوونة. رووخسارة جيومؤرفؤلوجييةكان زمارةيةك يةكةي جيؤمؤرفولؤجي سةرةكي دةكرنة خؤ ئةمةش لةبةر رؤشنايي ريساي بؤلينكردني كة يةكة جيؤمؤرفؤلؤجييةكان (شيوةي رووةكان)ي لةسةر بنجينةي بنةرةت بؤ بيكهاتةيي و دامالينكردو رووبار كرد بولينكردووة.



يةكةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةوي خاوةن بنةرةتي بيكهاتةيي.
جؤري بيكهاتةكاني ئةم يةكةية و ئةوانةي لةرووي تؤبؤكرافيةوة لةكةلين, بةوينةيةكي باش لةناوجةكاني كرؤكي قؤقزي جيا و ناوجةكاني نزيك و هاوسيي داوين زوربةي جياكاني كوردستان دةبينرين. روخساري جيؤمؤرفؤلؤجي شيوة خاوةن بنةرةتة بيكهاتةييةكاني رووي زةوي بة شيوةيةكي سةرةكي بشت دةبةستي بة كوشةلاريي ئةو جينانةي تووشي نووستانةوة و باشان دامالين هاتوون و شويني ئةو يةكانةش لة بيكهاتةي جيؤلؤجيدا. شيوةي رووي زةوي خاوةن بنةرةتي بيكهاتةيي بؤ سي يةكةي لاوةكي دابةش دةكري كة ئةمانةن:-

اأ-بليتي بيكهاتةيي لوتكةيي: رووخساري تؤبؤكرافي ئةم بليتة بريتيية لة روويةكي بيكهاتةيي راست وكةم شةبؤل و كةم ليز,ئةمةش بةرووني لة نوكي هةندي جياي قؤقز ديار دةكةوي كة لةبةردي كلس و بةردي كلس-دؤلؤمايتي بيكهاتوون وةك جياي بيرمام,بةني هةرير,بةعشيقة,ئةزمر,كؤرةك و سورداش , ئةو جيايانة بةوة دةناسرين كة سةريان بان و كةم ركييةك لة لايةكاني هةية و هيج ريجكةيةكي (ئاودةركردن)ي ليوة ديار ناكةوي ,ئةكةر هةشبي ,كةم و بجووكة.





ب-كروكي رووتاوةي شاخةكان : بة شيوةي رووي زةوي ئةو كرؤكة شاخانةي بة سةختي رووتاونةتةوة دةكوتري كروكة شاخي رووتاوة و بةربةستيكي نةبساوة دةوري دةدات بةدريزايي ئةو ناوجةيةي كة برؤسيسي داتاشران و رووتانةوة كاري تيكردووة ,كروكي رووتاوةي شاخةكان لة ئةنجامي كاريكةري نيوان هوكارة بيكهاتةييةكان لةكةل هؤكاري ديكة بةديار دةكةون. كاريكةري زاليش لةم كارليكةدا هي هؤكارة بيكهاتةييةكانة بؤ نموونة بووني ليكترازاني ناوجةيي يان سيستةمي ناوبرةي جرو هةرة سةخت. هةرجي هوكارةكاني ديكةية كة كار لةبةرةسةندني ئةم شيوانة دةكةن جوري كةفر و تيكرا و قوولي دارووتان دةكريتةوة,جوري كةفر لة بةدواي يةكدا هاتني جين لةسةر جين كةفري ناوجةكة و تيكراو قوولي دارووتانيش لة مياني ئةو بروسة ئيروجينيانةي كةلة جوارجيوةي بروسةي دروست كردني كيشوةرةكاندا بةرز كردنةوةي هةريمي نيشتةنييةكان لةخؤ دةكري بي ئةوةي كؤرانيكي كرنك بيننة ئاراوة. ئةم دياردةية لةجياكاني كوردستاندا هةية بؤنموونة وةك لة بةري باشووري جياي بيرةمةكروون و بةشي باشووري رؤزئاواي زنجيرة جياي بيرمام-سةري رةش و بةري باكوري روزهةلاتي جياي سةفين و زنجيرة جياي بيخير و بةري باكووري رؤزهةلاتي نوشتاوةي مةقلوب و بةشي باشووري جياي زةنكار دةبيندري.




ج-تةبولكة قؤقزةكان: تةبولكةكان لةزوربةي زةوييةكاني كوردستاني عيراق لة كةفري رةق بيكهاتوون بةتايبةتي كةفري كلسي و دؤلؤمايتي و جبسيؤمي كة دةكةرينةوة بؤ كؤنترين بيكهاتووي جيؤلؤجي دؤزراوة لة كرؤكي نوشتانةوة قؤقزةكاندا. كةفري دروست كةري تةبولكةكان بة هؤي وةركرتني شيوةي هؤك باكس يان دياردةي كويستا وة بةركريان زياتر بووة ,ئةم دوو دياردةيةش لة ئةنجامي بةدواي يةكدا هاتني جيني بةهيز و جيني لاوازي كةفرةوة بةيدابوون و بة شيوةيةكي ئاشكرا لة داوينة هةرة كؤنةكاني بال كرؤكي شاخةكان دةردةكةون ,باشترين نموونة لةسةر ئاستي هةريم بؤ ئةم دياردةية جياي هةيبةت سولتانة كة ئاوينةكاني كويستاية و لة كةفري بة هيز و بةركةكري دارووتانةوة بيكهاتووة,نموونةيةكي ديكة زنجيرة جياي دةربةندي بازيانة لة نزيك جةمجةمال.


دووةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةويية دارووتان كردةكان.

برؤسةي دارووتان لة ناوجةكاني داوين شاخةكان و بيدةشتةكانةوة بةتايبةتي لةو ناوجانةي كة كةفري بؤ خوسان و توانةوة –شياوي وةك بةردي جبسيؤم و كلسي تيداية دةبيتة هؤي دابةزيني بارستايي رووة تؤبؤكرافييةكانيان,دةبي لة ليكدانةوةي ئةو رووانة ئةوةشمان لةبير نةجي كةلةوانةية ناوجةيةكي بةرفراوانيان بة هؤي خوسان و توانةوةوة داكةون ,ئةمة سةرةراي جياوازي دامالين لةجينة كةفةرة ناجونيةكةكاندا دةبيتة هؤي وردو خاش بووني تاويري مةزن لةو كةفرانة. لة هةريمي كوردستان (3)سي شيوةي رووي زةوي جيا دةكريتةوة كة لة بنةرةتدا لة دارووتانةوة بةيدا بوون :



أ-كردةوة بووي ليزكةكان :
رووي ئةم نشيوانة كةدةكةونة بيشةوةي داويني شاخةكانةوة (لة نيوان و لة دةوري شاخةكان)رووي ئةم نشيوانة وردكة (فتات)ي كردةوة بووي لة خؤكرتوةو بة تؤبؤكرافيةكي كةم ليز جيادةكريتةوة كة لاري جينة كةفرينةكاني لة نيوان 1-7 بلةداية و نيشتةنيية نوييةكان ئةم جينة كةفرينانةيان دابؤشيوة. لة كردةوة بووي ليزكةكاندا دؤزينكةي ئةو كةفرانةي بيكهاتووي جيؤلؤجيان لييةوة نزيكة دةر ناكةوي ,ليزكة بةجؤريك لةرووة راستةكان دادةنري كة بةهؤي باشةكشةي نشيوي داوين شاخةكانةوة دروست بووة و بة ريزةيةكي زؤري رووبؤشي رووةكي جيا دةكريتةوة .



ب- دارووتاني ليز كةكان : لة خوولي جيومؤرفؤلؤجيدا دارووتان بةشدارييةكي كرنك لة باشة كشةي هةلدير و ليوارةكاندا دةكات بةبشت بةستن بةشيوةكانى هيلى نوك كةماوةى نيوان ريجكةكانى ئاوبيداهاتنةخوارةوةى لةكةل يةكةكانيدابى ى دةناسريتةوة . يةكةميان : شيوةي رووي زةوي نشيوي خاوةن نوكة تيزةكان و دووةميان : شيوةي رووي زةوي نشيوي خاوةن نوكة خرةكان,شيوةي رووي زةوي نشيو دةبي لةو كةفرة فشةل و نابتةوانةي لة بةشيكي بةرفراواني هةريمدا بلاوبونةتةوة.سييةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةويية رووباركردةكان ئةم يةكانة شيوةي جيؤمؤرفؤلؤجي وا لةخؤدةكرن كة لة ئةنجامي جالاكي رووبارةكان بيكهاتوون و ئةم شيوانة دةكريتةوة:-

أ-بليكانة رووبارييةكان :
بليكانة رووباريةكان رووي تؤبؤكرافين لة دارووتاني رووباريةوة بةيدا بوون و ئاستي جاراني بني رووبارةكان دةنوينن. دارووتان بة دريزايي دؤلي رووبارةكان ئةم بليكانانة بيك ديني و جةند تاويكي نويبوونةوة دةنوينن كةكاريان لة رووبارةكان كردووة,باشماوةي بليكانة رووبارييةكان لة قةراغي هةندي لة رووبارة سةرةكيةكاني هةريم بةر جاو دةكةوي وةك بةشي باكووري زيي كةورة و بةشي روزهلاتي دؤلي بةستورة و دول رةواندوز.نيشتةني بليكانة روبارييةكان لة نيشتووي جةو و قوم بيكهاتووة و هةندي جاران لة هةردوو بةر يان بةريكي رووبارةكةوة بة ئاستي جياواز هةن.



ب-دةشتة لافاو كردةكان : دةشتة لافاو كردةكاني هةريمي كوردستان بة بال دؤلي رووبارةكانةوة هةلكةوتوون و لة كاتي لافاودا ئةم دةشتانة بة ئاو دادةبؤشن. نيشتةني دةشتة لافاو كردةكان لة نيشتووي زبري وةك قوم و جةو بيكهاتوون سةرةراي شيوةي ديكةي نيشتةني كةلة بنةرةتدا رووبارين وةك كاشةبةردي دؤلةكان ,لة كاتيكدا زووربةي رووبارةكاني هةريمي كوردستان لة هةرةتي لاويتي و بيكةيشتندان,دؤلةكاني بةرةو بيري دةجن ,بؤية لةزوربةي دؤلةكاندا دةشتة لافاو كردةكان بة كويرةي قةبارةي رووبارةكان دةبينرين ئةمةش بؤ هؤكاري بةيوةست بة بيكهاتةي هةريمي كوردستان دةكةريتةوة.

ج-بانكة ئاو مالكةكان : بانكةي ئاومالك نيشتوويةكة هةر لةكاتي ئاوةرويةكي باركران لة كرد يان شاخيكةوة بةرةو ناوجةيةكي نوي شوربؤوة ,لة ئةنجامي نيشتني ئاومالك لة ناوجةي هيلي كوران لة ليزي بيكدي .بانكة ئاومالكةكان لة شيوةي دةرةكياندا دةناسرينةوة,كة شيوةييةكي نيمجة بازنةيية. بانكة ئاو مالكةكان لةداويني شاخ و نشيوةكاني كوردستاني عيراقدا زورن بة تايبةتي لة ناوجةي كيوة بةرزةكان.باشترين نموونةش بانكةي ئاومالكي جياي بيرةمةكروونة,كة بةهوي دارماني بةشيكي جيايةكةوة كرؤكة شاخي رووتاوة دروست بووة و نيشتووةكان بانكةيةكي ئاومالكي كةورة و فراوانيان بةسةرةوة هةلناوة. مادةي بيكهيني نيشتووي بانكة ئاومالكةلكان جياوازة,لةتيكسجةري(نةسيج)ة� �� �ةسةرةكةي لةبةردي كةورة و جةكل و بنةكةشي لةقوم بيكهاتووة.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

95

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

راپۆرت ده‌رباره‌ی میرنیشینه‌کان


میرنشینیی ئەردەڵان

← وتاری سەرەکی: میرنشینی ئەردەڵان
میرنشینیی ئەردەڵان لە لایەن بابائەردەڵانەوە دامەزرێنراوە، ئەم میرنشینە نزیکەی ٦٥٠ ساڵ دەسەڵاتی ھەبوو. کاتێ مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر کوردستان، بابائەردەڵان سیاسەتی بەرانبەر ئەوان بەکار ھێنا و لەگەڵیاندا نەکەوتە شەڕ، جا لەبەر ئەوە تا دەھات دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵان لە ھەرێمی شارەزوور و ھەوراماندا مەزنتر و بەرفراوانتر دەبوو. بە ئامانجی ئەوەی کە دەوڵەتێکی نەتەوەیی دامەزرێنێ. ئەوە بوو لە دواییشدا تا ڕادەیەک گەیشتە ئامانجی خۆی و دەوڵەتێکی ھەرێمیی نەتەوەییی تەمەندرێژیشی دروست کرد لە سەدەی چواردەیەمدا، لە عێرقدا دەوڵەتی جەلائیری دروست بوو و توانییان بەشی ڕۆژاوا و باکووری ئەردەڵان بگرن. بەڵام لە سەدەی پانزەیەمدا سەرۆکی میرنشینی ئەردەڵان، میرحەسەن، باکوور و ڕۆژاوایشی لە ژێر دەستی جەلائیرییەکان ڕزگار کرد و زێی مەزنی کردە سنووری باکووری میرنشینی ئەردەڵان و لە ڕەواندزیشدا بنکەیەکی سەربازیی دروست کرد لەو سەردەمەدا وێژە و ھونەر و زمانی کوردی لە مزگەوتەکاندا زۆر پێش کەوتن و گەلێک بەرھەم بە زمانی کوردی بڵاو کرایەوە. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٤٩دا ھێرشێکی گەلێک مەزنیان بردە سەر ڕەواندز و لە نێوان عوسمانییەکان و ھێزی میرنشینی ئەردەڵاندا شەڕێکی دژوار ڕووی دا، عوسمانییەکان سەر نەکەوتن و شکستیان ھێنا
میرنشینیی ئەردەڵان تاکوو ساڵی ١٨٦٤ لەسەر دەسەڵاتی خۆی مایەوە دوا میری ئەم میرنشینە ئەمانوڵڵا بوو کە ھەر لەو ساڵەدا بە دەستی عوسمانییەکان لە ناو برا و ئەم میرنشینە کۆتایی پێ ھات
میرنشینیی بادینان

میرنشینیی بادینان لە نێوان شاری مووسڵ و چەمی دیجلە و زێی مەزندا دامەزرێنرا بوو. سنووری میرنشینیی بادینان، لە ڕۆژئاواوە میرنشینیی بۆتان و لە باکوورەوە میرنشینیی ھەکاری و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە میرنشینیی سۆران بوو. شاری ئامێدی پایتەختی میرنشینیی بادینان بوو. سنووری ئەم میرنشینییە ئەم شارانەی دەگرتەوە: زاخۆ، ئاکرێ و دھۆک
دەوڵەتە ھەرێمی و مەزن و ناوەندییەکانیش ھەردەم دووبەرەکییان دەخستە ناو میرە کوردەکانەوە و نەیاندەویست میرە کوردەکان یەک بگرن و میرنشینە کوردییەکان ببی بە یەک
دوای مردنی میرئیسماعیلی بادینان، میر محەمەدی سۆران میرنشینیی بادینانی خستە ژێر دەستی خۆیەوە و ھەردوو میرنشینەکە بوون بە یەک. میرنشینیی سۆرانیش لە ھەرێمی خۆیدا زۆر مەزن و بەھێز بوو
میرنشینی سۆران

← وتاری سەرەکی: میرنشینی سۆران
دامەزراندنی میرنشینی سۆران لە لایەن کوردێکەوە بوو ناوی کەڵۆس بوو. کەڵۆس کوردێکی گەلێک ناودار بووە. لە سەردەمی مەر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و خۆش دەبێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەمەد بووە، میرمحەمەد پیاوێکی ھۆشیار و زیرەک بووە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەمەدە زیاتر بە پاشا کوێرە بەناوبانگ بووە
میر محەمەد کاروباری میرێتی دەکاتە دوو بەشەوە:
چارەسەرکردنی شەڕ و گێرەوکێشەی ناوخۆی
خەبات لە پێناوی بەرفراوانکردنی میرنشینی سۆراندا.
میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ پاش تێپەڕ بوونی سێ ساڵ بەسەر میرێتییەکەیدا، واتە لە ساڵی ١٨١٦دا کارخانەیەکی چەکی لە کاولان کە نزیکی ڕەواندزە دروست کرد لەو کارخانەیەدا، شمشێر تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ و ... ھتد درووست دەکران
پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینیی خۆی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٠٠٠ (سی ھەزار) سەرباز درووست کرد، لەوانە ١٠٠٠٠ (دە ھەزار)ی سوارە و ٢٠٠٠٠ (بیست ھەزار)یشی پیادە بوون
لە ساڵی ١٨٣٣دا سنووری میرنشینیی سۆران گەلێک بەرفراوان بوو. لە باکوورەوە دەگەیشتە جزیرە و لە باشووریشەوە تاکوو زێی بچووک و لە لایەکی تریشەوە دەگەیشتە سنووری میرنشینی بۆتان
میرمحەمەد بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینیی خۆی، سیستێمێکی دانا لە سیستێمەکەیدا خەزێنەیەکی سێ بەشیی پێک ھێنا:
بەشی ماڵ و مڵکی تایبەتیی میر.
بەشی داھات و باج.
بەشی دارایی و فەرمانڕەوایی و شارەکان و ... ھتد.
میرمحەمەد لە ساڵی ١٨٣٠دا لەشکرێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی ئیبراھیم پاشا، دژی سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا میر لە ساڵی ١٨٣٤دا پەیمانێکی ئاشتیی لەگەڵ ئێراندا مۆر کرد دەوڵەتی عوسمانیش ھەردەم خەریکی پلانی ھێرش بردنە سەر میرنشینی سۆران بوو، بەڵام ھەر سەر نەدەکەوت لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید پاشا، ھێزێکی گەورە و گرانیان ناردە سەر میرنشینی سۆران و شەڕێک قورس بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزی عوسمانی توانیی دەوروبەری میرنشینیی سۆران بگرێ دوایی میرمحەمد خۆی چوو بۆ ئەستەمووڵ. سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میری ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەدا بۆسەیەکیان بۆ دا نا و بە نامەردی میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ یان کوشت و میرنشینیی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە
میرنشینی بابان

← وتاری سەرەکی: میرنشینی بابان
میرنشینی بابان لە بنەڕەتدا بە ناوی فەقێ ئەحمەدی بابانەوە دامەزراوە. لە ساڵەکانی ١٦٨٦ بەدواوە بەھێز بووە و دواییش دەسەڵاتی گرتۆتە دەست. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدەیەمدا میرنشینی بابان لە ڕووی سیاسییەوە و دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بینیوە، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەسەڵات و ھێزی سەربازیی میرنشینی بابان. دەسەڵاتی میرنشینی بابان دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ساڵێک لەمەوبەر. ئەم میرنشینە دەکەوێتە ناوچەی سلێمانییەوە، لە باشووری میرنشینی سۆرانەوە و تاکوو بەشێکیش لە ڕۆژەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە. لە ڕۆژئاواشەوە تەواوی ناوچەی کەرکووکی دەگرتەوە. بەشێکی ناوچەی شارەزوور لەژێر دەسەڵاتی میرنشینی باباندا بوو. پایتەختی میرنشینی بابان قەڵاچوالان بوو. دوای ئەوەی دادوەری گوندی مەڵکەندی، ئیبراھیم پاشا، بە ناوی سلێمان پاشاوە، لە ساڵی ١٧٨٤دا دەستی بە درووستکردنی شارێک کرد و ناوی سلێمانیی لێ نا و دواییش کرا بە پایتەختی میرنشینی بابان
لە سەردەمی میرنشینی باباندا گیروگرفتی ناوخۆیی زۆر بوو، ئەمە زۆر کاری کردە سەر بێھێزی و لاوازکردنی ئەم میرنشینە لە لایەکەوە، لە لایەکی تریشەوە عوسمانی و فارس بە پێی ڕێککەوتنی پەیمانی قەسری شیرین میرنشینی بابانیان لە ناو خۆیاندا بەش کرد. ئیتر لە دوای ئەوەیش میرنشینی بابان جارێ دەکەوتە ژێر دەستی عوسمانی و جارێکی تریش ژێر دەستی فارس
لە سەردەمی میرعەبدولڕەحمان پاشادا جارێکی تریش میرنشینی بابان بەھێز بووەوە و سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢دا بە لەشکرێکی زۆر بەھێز و لەژێر سەرکردایەتیی مامەد پاشا خۆیدا، ھێرشی بردە سەر سلێمانی کە پایتەختی میرنشینی بابان بوو
نزیکەی ٥٠٠ کەس لە لەشکری عوسمانی کوژرا، بەڵام لە دواییدا عوسمانییەکان توانییان شاری سلێمانی بگرن. مەحموود پاشا لە دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی میرنشینی بابان و تاکوو ساڵی ١٨٣٤ دەسەڵات بە دەستی ئەو بوو و دوای ئەویش دەسەڵاتی میرنشینی بابان تاکوو ساڵی ١٨٥١ بە دەستی سلێمان پاشا بوو
ئەوەی شایانی باسە، لە ماوەی دەسەڵاتداریی ئەم میرنشینەدا زمان و ئەدەبی کوردی زۆر پەرەی سەند، بەتایبەتی لە کۆتایی سەدەی شانزەوە تاکوو نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدە
دروستبوونی قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی بە ڕێبەرایەتیی نالی ١٧٩٧ ـ ١٨٥٥ و ھاوڕێکانی، سالم و کوردی و مەحوی کە شەقـڵشکێنی شیعری کوردی بوون لە دیالێکتی کرمانجیی خواروودا و دواییش بوو بە زمانی ئەدەب و نووسین و زۆر لە شاعیرانی تریش ھەر لەسە ئەو ڕێچکەیە ڕۆیشتن و پەیڕەوییان کرد و پەرەیان بەو زمانە ئەدەبییە دا
میرنشینی ھەکاری

ھەکاری ناوچەیەکی شاخاوییە، میرنشینی ھەکاری دەکەوتە نێوان گۆلی وان، شاری وان و خۆشاوی. پایتەختی میرنشینی ھەکاری شاری چۆلەمێرگ بوو لەبەر ئەوەی ئەم میرنشینە لە ھەرێمێکی چیاییدا بوو، دەیتوانی خۆی لە دوژمن بپارێزێ و بژێ. بۆیەش ھەتا دەھات بەھێز دەبوو دەوڵەتی عوسمانی لەم میرنشینە دەترسا، بۆیە زۆر جار لەشکری دەناردە سەر گوندەکانی دەوروبەری میرنشینی ھەکاری و کاولی دەکردن و مووچەخۆر و ڕۆشنبیرانی کوردیان لەو ھەرێمە دەر دەکرد لەبەر ھێرش و زوڵم و زۆرداریی عوسمانییەکان، خەڵک پەنایان دەبردە بەر میرنشینی ھەکاری و ھێزی ئەم میرنشینەش ھەتا دەھات زیادی دەکرد. ھێزی چەکداری لە ٤٠٠٠٠ (چل ھەزار) زێدەتر بوو
لە لایەکی ترەوە دەوڵەتی فارسیش ترسی ئەم میرنشینەی لێ نیشتبوو، بۆیە جارەناجارێک بە لەشکری زۆر مەزنەوە ھێرش دەبردە سەری، بەڵام میرنشینی ھەکاری بەردەوام سەربەخۆییی خۆی دژی عوسمان و فارس بە سەرفەرازی پاراستووە. ئەمەش بەتایبەتی لە سەردەمی مستەفا پاشای ھەکاریدا کە میرنشینەکەی زۆر بەھێز بووبوو
ھەرچەندە میرنشینی ھەکاری لەم دواییەی سەردەمی عوسمانییەکاندا ناوی نەمابوو، بەڵام دەوڵەت تاکوو ئەمڕۆش نەیتوانیوە بە تەواوی دەس بەسەر ئەو ھەرێمەدا بگرێ
میرنشینی بۆتان

پایتەختی میرنشینی بۆتان شاری جزیرە بوو. ئەم شارە دەکەوێتە تەنیشت چەمی دیجلەوە کە ئەویش ھۆیەکی گرنگ بوو بۆ ناوچەکە. ڕێگای بازریی دیاربەکر ـ مووسڵ ـ بەغداد ـ ئەستەمووڵ بەوێدا تێدەپەڕی ئەم میرنشینە ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی ڕووناکبیریی کورددا بینیوە. لە میرنشینیی بۆتاندا خەباتێکی زۆر بۆ پێشخستنی زمان و وێژەی کوردی کراوە. لە نێوان ساڵانی ١٤٠٠ ـ ١٥٧٠دا شاری جزیرە بووبووە سەرچاوەی زانیاری و ڕووناکبیری. لە قوتابخانەکانی جزیرەدا گەلێ مرۆڤی مەزن و ناودار ھەڵکەوتن لە ھەرێمەکانی میرنشینی بۆتان و ھەکاریدا، فەیلەسووف و نووسەر و شاعیری وەکوو مەلای جزیری، فەقێ تەیران و ئەحمەدی خانی دەرکەوتن. مەم و زینی خانی ئەمڕۆ لە ناو کلاسیکانی جیھاندا جێی خۆی گرتووە ھەروەھا بنەماڵەی بەدرخان لە ڕووی خزمەتکردنی زمان و وێژە و ھونەرەوە ڕۆڵێکی مەزن و گرنگیان بینیوە.لە ساڵی ١٨٨٠دا ڕۆژنامەی کوردستان و ساڵانی ١٩٣٠ ـ ١٩٥٤، گۆڤاری ھاوار، ڕۆژا نوو، ڕووناھی یان دەرکردووە لە ساڵی ١٨٢١دا بنەماڵەی عەزیزان دەسەڵاتی ئەم میرنشینەیان گرتە دەست لە سەدەی نۆزدەیەمدا کوردستان لە نێوان میرنشینەکاندا بەش کرا بوو. میرنشینی بۆتان دژی دوژمن تێکەڵاوییەکەی باشی لەگەڵ خەڵکی کورددا درووست کردبوو. ھەوڵێکی زۆریش بۆ یەکبوون و سەربەخۆیی میرنشینانی سۆران، بۆتان، بادینان،بابان درا، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی زوو ھەستی بەمە کرد و بە لەشکرێکی گەورە و گرانەوە ھێرشی بردە سەر ھەموو میرنشینەکان و بەو پەلامارە ئۆتۆنۆمیی میرنشینەکانی نەھێشت و دەزگای درووستکراوی داگیرکەری لە جێی میرنشینەکاندا دامەزراند کورد کە ئەوڕۆ گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نێزیک و ناوەڕاستە. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی مێژوو. بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن کە کوردستانیش مێژینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کانگەی کەونارایەکی ھەرە کۆن و دێرین. لە چاخی بەستەڵەکدا کە نێزیکەی نیو میلیۆن ساڵ پێش لە ئێستە ڕووی دا و نزیکەی ٢٠.٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکووری داپۆشرابوون لە سەھۆڵ. ئەو دەمە ناوچە بیابانی و چۆڵەوانییەکانی ئەفریقا و مەڵبەندە وشکە عەرەبییەکان کەشێکی مامناوەندییان ھەبوو. کوردستانیش کەش و ئاووھەوایەکی بارانی و مامناوەندیی ھەبوو.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

96

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

راپۆرت ده‌رباره‌ی:هه‌ساره‌ی بلۆتۆ


بلۆتۆ یان ئه‌فلۆته‌ن ، هه‌ساره‌یێكى بچووكه‌، وه‌ دووره‌ له‌خۆر، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ته‌نها وه‌ك ئه‌ستێره‌یه‌كى رِووناك ئه‌بینرێ، هه‌رچه‌نده‌ بچووكترین هه‌ساره‌یه‌ له‌ نۆ هه‌ساره‌كه‌ى كۆمه‌ڵه‌ى خۆر، به‌لاَم یه‌كێتى گه‌ردوون ناسى نێو ده‌وڵه‌تى هه‌ڵسا به‌ دووباره‌ پێناسه‌ كردنى زاراوه‌ى - هه‌ساره‌ - له‌ (24) ى ئۆغستۆسى ساڵى (2006)ز ، به‌م شێوه‌یه‌ بلۆتۆ به‌هه‌ساره‌یه‌كى بچووك دانرا، و ژماره‌ى هه‌ساره‌كانى كۆمه‌ڵه‌ى خۆریش بوون به‌هه‌شت هه‌ساره‌. دوو مانگى بچووك و مانگێكى گه‌وره‌ى هه‌یه‌ ، كه‌ناوى (شارۆن)ــه‌ ، وه‌ قه‌باره‌كه‌ى ئه‌گاته‌ دوو له‌ سێى قه‌باره‌ى بلۆتۆ . كاتێ خۆى رِۆمانیه‌كان برِوایان وابوو، كه‌ بلۆتۆ خوداوه‌ندى جیهانى ژێره‌وه‌ بێت ، كه‌به‌زاراوه‌ى رِۆمانى ئه‌كاته‌ (Heades) واته‌: نازانرێ كێ یان له‌ كوێ دروستكراوه‌ ، پیته‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى ناوى گه‌ردوون ناسى ناسراوى (Prevical Loell)ـى هه‌ڵگرتووه‌ ، له‌ زمانى چینى، و ژاپۆنى، و كۆرى به‌ ماناى (ئه‌ستێره‌ى فریشته‌ى مردن)دێت، و له‌ زمانى ڤێتنامیه‌كانیشی ناوێكى تر (Yama) یان داناوه‌ ، واتا ده‌رگه‌وانى دۆزه‌خ ، كه‌له‌ بیرۆباوه‌رِى هیندۆسیه‌كانیش داهه‌یه‌ . ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر زه‌وى كێشت (70) كیلۆگرام بێت ئه‌وا له‌سه‌ر بلۆتۆ ئه‌بێت به‌ (4) كیلۆگرام، زۆربه‌ى زانایانى گه‌ردوون ناسى به‌ هه‌ساره‌ ناوى نابه‌ن ، به‌ڵكو به‌ پاشكۆیه‌كى هه‌ساره‌ى نیبتۆن ئه‌یژمێرن ، تاكه‌ هه‌ساره‌شه‌ كه‌ تاوه‌كو ئێستا هیچ گالیسكه‌یه‌كى بۆشایی ئاسمان گه‌شتى بۆ نه‌كردوه‌ ، به‌هۆى دووریه‌كه‌ى ، بۆیه‌ش زانیارى له‌باریه‌وه‌ لێڵ و كه‌مه‌ ، و وێنه‌ى رِوون ئاشكارشى نیه‌ وه‌ك هه‌ساره‌كانى تر، و زانایان هیچ رِێگایه‌كى ترى بۆ نادۆزنه‌وه‌ ته‌نها به‌كارهێنانى مه‌زنده‌كردن نه‌بێت ، یان وێنه‌ گرتنى له‌ دووره‌وه‌ ، به‌رگه‌ هه‌واكه‌شى له‌ میپان و نایترۆجین پێك هاتووه‌. ¨ ماوه‌ى ناوه‌ندى له‌ خۆره‌وه‌ ئه‌گاته‌ نزیكه‌ى (5.914.18) ملیۆن كلم. ¨ نزیكترین ماوه‌ى بۆ زه‌وى (28.8) یه‌كه‌ى گه‌ردوونیه‌. ¨ خیرایی مام ناوه‌ندى خولگه‌یه‌كى(5.4) كم له‌ چركه‌. ¨ ماوه‌ى خولانه‌وه‌ى هه‌ساره‌كه‌ به‌ده‌وورى خۆى( 18) كاتژمێر (26) خوله‌ك. ¨ خولانه‌وه‌ى ئه‌ستێره‌یی( 8 و 164) ساڵ. ¨ جه‌مسه‌ره‌كه‌ى له‌لاى هێلى كه‌مه‌ره‌یی (2300) كلم. ¨ پله‌ى گه‌رمى سه‌رهه‌ساره‌كه‌ (230). ¨ ژماره‌ى مانگه‌ پاشكۆكانى( 3 ) كێشه‌ى ئه‌م دواییه‌ى بلۆتۆ: ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ كۆنگره‌ى نێوده‌وڵه‌تى گه‌ردوونناسان (IAU) ده‌ستى پێكرد، كه‌ برِیاربوو تیایدا زانایان دوا ئه‌نجامى نازناوى بلۆتۆى هه‌ساره‌ دیارى بكه‌ن ، كه‌ ئایا هه‌ر به‌هه‌ساره‌ بمێنێته‌وه‌ ، یان به‌جۆره‌ ته‌نێكى ترى ئاسمان دابنرێ ، جا كۆنگره‌كه‌ كۆتایی هات به‌رِێككه‌وتنى ئاماده‌بووان ، له‌سه‌ر نه‌مانى ئه‌م ناسنامه‌ى بلۆتۆ ، وه‌ دانانى پێناسه‌یه‌كى نوێ بۆ چه‌مكى وشه‌ى هه‌ساره‌ ، وه‌ خۆى بنوێنێ به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى له‌ دوو جۆردا : ( هه‌ساره‌كان Planets ) ، (هه‌ساره‌ بچووكه‌كان Dwarf Planets) ئه‌میش مشتومرِێكى زۆرى نایه‌وه‌ له‌نێوى رِاى گشتى جیهان ، كه‌ ئه‌مه‌ شتێكى ئاساییه‌، له‌سه‌ر كاریگه‌رى ئه‌م جۆره‌ بۆچوونه‌ ، له‌سه‌ر پرِۆگرامه‌كانى خوێندن ، وه‌ ئه‌و شتانه‌ى كه‌ فێربوون ، به‌ درێژایی ژیانیان ، وه‌ له‌سه‌رى په‌روه‌رده‌ بوون ، بۆیه‌ هێندێك لایه‌نگر ، وه‌ هێنێدێك به‌ره‌نگار، وه‌ هێندێكى تر بێ لایه‌ن بوون. به‌لاَم كۆمه‌ڵه‌یه‌كى ترى زاناكان هه‌ڵسان به‌ كۆكردنه‌وه‌ى ده‌نگ له‌ دژى ئه‌و برِیاره‌، ئه‌یان وت: كه‌ كردارى ده‌نگ دانه‌كه‌ یارى پێكراوه‌ و ، له‌ كۆى (10.000) ئه‌ندامى یه‌كێتى نێوده‌وڵه‌تى گه‌ردونناسان ، ته‌نها (428) زانا ده‌نگیان بۆ داوه‌ ، ئه‌مه‌ش ده‌رگاى ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ بوترێ : گه‌نده‌ڵى زانستى هه‌یه‌ . جا به‌كه‌متر له‌ پێنج رۆژ ژماره‌ى نارِه‌زایی ده‌ربرِینى ئه‌م برِیاره‌ گه‌یشت به‌ (300) زانا، و لێكۆڵه‌ر. بۆیه‌ش ئه‌م دۆسییه‌ داخرا. چاوپێخشانێك به‌ مێژووى بلۆتۆ: ئه‌م كێشه‌یه‌ ناواز نیه‌ له‌سه‌ر بلۆتۆ، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ قه‌باره‌كه‌ى بچووكه‌ ، چونكه‌ مێژووه‌كه‌شى زۆر ناواز تره‌، سه‌رتا له‌هه‌ڵبژاردنى ناوه‌كه‌ى ، كه‌ كچێكى ته‌مه‌ن یانزه‌ ساڵى هه‌ڵى بژارد ، هه‌رچه‌نده‌ زۆر ناوى تریان بۆ هه‌ڵبژارد، وه‌ك ( زیۆس Zeus، ولۆیل Lowell، و كرِۆناس Cronus ، ومینریڤا Minerva ) به‌لاَم دواتر كه‌ كچێك ناوى ڤینیتا پایر (Venetia Phair) بوو ، له‌ ئۆكسفۆرد له‌ به‌ریتانیا ئه‌م ناوه‌ى هه‌ڵبژارد ، و دواى مشتومرِێكى زۆر له‌ ساڵى 1930ز ئه‌م ناوه‌ى بۆ دیارى كرا. بلۆتۆ ئه‌م هه‌ساره‌ نه‌ناسراوه‌یه‌ ، كه‌ سروشته‌كه‌ى له‌گه‌ڵ هه‌موو هه‌ساره‌كانى جیایه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ى خۆر، له‌ دواى دۆزینه‌وه‌ى زانایان وایان ئه‌زانى ، كه‌ دواى ده‌ ساڵ له‌ناو ئه‌چێ ، به‌لاَم دواتر سه‌ریان سورِما له‌مانه‌وه‌ى ، به‌ڵكو بوو سات له‌دواى سات به‌هێز تر. هه‌رچه‌نده‌ بلۆتۆ له‌سه‌رتادا ، هه‌ساره‌ى هه‌شته‌مین بوو، بۆ دوورى له‌ خۆر به‌لاَم به‌هۆى یه‌كتر برِینى له‌ خولگه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ خولگه‌ى هه‌ساره‌ى بنتۆن ، لایدا و بووبه‌ هه‌ساره‌ى نۆهه‌م ، جا زانایان وا ئه‌بینن كه‌ به‌لاى كه‌م بۆ ماوه‌ى (228)ز ساڵ ، هه‌روا ئه‌مێنێته‌وه‌. هه‌ر چۆنێك بێت ئیتر ، ئێمه‌ى مرۆڤـ ته‌نها ئه‌توانین چاوه‌روانى بنوێنین بۆ هه‌ر شتێكى ترى كت و پرِى گه‌ردوونى ، جا چ به‌هۆى بلۆتۆ بێت ، یان شه‌رِى نێوان هه‌ساره‌كان ، وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌زانایان ئێستا باسى لێوه‌ ئه‌كه‌ن.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

97

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

را بورت دەربارەى پیس بونى ژینگەو هۆکارو چارەسەرەکەى


زانستى ژینگە (ئیکۆلۆژى) یەکێکە لەو زانستە بەربڵاوو گرنگانەى کە لە پێناو مرۆڤ و تەندروستى مرۆڤدایە. وشەى ئیکۆلۆژى (Ecology) لە وشەى یۆنانى (Oikos) ەوە هاتوە کە بەماناى “خێزان” هاتوە ، واتە وشەى ئیکۆلۆژى دەلالەت لەو زانستە دەکات کە دەکۆلێتەوە لە مرۆڤ و ژینگەکەى کە وەک خێزانێک پێکەوە دەژین . ئیکۆلۆژى لە دوو رێگەوە ئەم کارە دەکات ، یەکەم لە رێگەى پاراستنى ژینگەى ئاوو هەواو ژینگەى چواردەورى مرۆڤەوە ، دوەم لە رێگەى پاراستنى ئەو گیاندار و دارودرەخت و دارستانانەى کە لە دەورى مرۆڤن و هۆکارى مانەوەى ئەون. ئەم زانستە بە مرۆڤ دەلێت کە دەبێت رێژەى گازەکانى ناو ئەو هەوایە چەند بێت کە شیاوە بۆ هەڵمژین ، هەروەها دەبێت ئەو ئاوەى کە دەخورێتەوە چۆن بێت . ئیکۆلۆژى پێمان دەڵێت کە دەبێ کەى ژینگەیەکى لەبار یان نالەبارمان هەیەبۆ ژیان و دەبێت لە کوێدا بژین و لە کوێدا نەژین. واتە ئاگادارمان دەکاتەوە لە پیس بونى ژینگە Environmental Pollution و پیس بونى هەوا Air Pollution و هەمو جۆرە ئالودەبونەکانى دیکەى ژینگەى ژیان . هاوشێوەى زانستى ئیکۆلۆژى لە هیندستانى کۆندا و یۆگیەکان زانستى (ستاپاتیا ڤیدا) و زانستى (ئایور ڤیدا) یان هەبوە کە بەهۆیەوە باشترین ژینگەو ئاوو هەواو شوێنى نیشتەجێبون و لەبارترین ئاوى خواردنەوەیان بۆ خۆیان دەست نیشان کردوە . مێژوى ئایور ڤیدا و ستاپاتیا ڤیدا دەگەرێتەوە بۆ کۆنتر لە 5000 ساڵ لەمەبوبەر . واتە لەو مێژوە دورودرێژەوە مرۆڤەکان ویستویانە شوێن ژیانى خۆیان پاک رابگرن چونکە بەردەوام مرۆڤ لە کۆنتاکدایە لەگەڵ ژینگەکەى و ئەو بەشێکەو لەو ژینگەیەى کە تیایدا دەژى و شینگەکەش بەشێکە لەو . تەنانەت بەشێوەیەک کە لەش و فسیۆلۆژیاى لەشى مرۆڤ دەگۆرێت بەپێى گۆرانى ژینگەکەى ، بۆ نمونە دانیشتوانى شوێنە گەرمەسێرەکان و ئەو شوێنانەى کە شێیان کەمە لوتیان گەورەو پێستیان ئەستورە وەکو ئەفریقیەکان، بە پێچەوانەشەوە ئەوانەى لە شوێنى سارد و شێداردا دەژین لوتیان باریک و تەسکە و پێستیان تەنک و سپیە وەک دانیشتوانى ئەوروپا.
مرۆڤ خواردنى سروشتەکەى دەخوات و لەشى مادى خۆى بەو خواردنە گەشە پێدەدات و دروست دەکات ، نەک هەر لەشى مادى بەڵکو وەک ئوپانیشادەکان دەڵێن تەنانەت بەشێکى بیرکردنەوەش لە خۆراک دروست دەبێت. مرۆڤ بۆ مانەوەى ژیان و میتابۆلیزم و کاتابۆلیزمى خانەکانى لەشى پێویستى بە هەواى پاک هەیە کە لە دەرەوە وەریدەگرێت . پێویستى بە ڕەنگى ڕون و دەنگى سروشتى و ئارامى هەیە تا بتوانێ لە روى دەرونیەوە دامەزراوو تەندروست بێت ، هەڵبەت ئەگەر خۆراکى پاک و ژینگەى پاک رێخۆشکەربن .
بەڵام ئایا ئەمرۆ ئێمە لە کوردستان و بەتایبەت لە سلێمانى (ئەو شارەى کە خۆمى تیادەژیم ) ئەو ژینگەیەمان هەیە ؟ ئایا هەواکەمان شایەنى هەڵمژینە ؟ ئایە دەتوانین بێ خەم هەناسە بدەین ؟ من دەمەوێت بەرێزان سەرۆکى هەرێم و سەرۆک وەزیرانى کوردستان و لێپرسراوانى وڵات بەتایبەت وەزیرى ژینگە بە وردى لێکۆلینەوەیەکى چڕوپر لەو بارەیەوە بکەن کە دەبو زوتر بکرێت . وەگەرنا گوێمان لێبگرن تا سەرەکیترین و پێویستترین هۆکارى ژیانمان بەئاسانى و بێ دودڵى دەست بکەوێت .
سەرەتا دەمەوێت لەبابەتى هەواوە دەست پێبکەم . دەبێت ڕێژەى گازەکانى ناو هەوایەکى پاک کە شایەنى هەڵمژین بێت و نەبێتە سەرچاوەى نەخۆشى ، واتە هەواى ترۆفۆسفیر Troposphere بەم شێوەیە بێت:
78% نایترۆجین
21% ئۆکسجین
1% گازەکانى دیکە
3، 0 %دوانۆکسیدى کاربۆن لە هەوادا
هەروەها دەبێت گازەکانى وەکو نیۆن و هیلیۆم و کریبتۆن و ئەمۆنیا و ئۆزۆن و میسان بە رێژەیەکى دیاریکراو لە هەوادا هەبن و زیادبونى رێژەى هەریەکیان زیانێکى گەورە لە تەندروستى مرۆڤ دەدات .
بەڵام من دەپرسم ئایا ئەو هەوایەى ئێمە هەڵیدەمژین لەناو شارێکى وەک سلێمانى یاخود هەولێردا بەو رێژانەیە کە باسکران . بێگومان نەخێر لەبەرئەوەى کاتێک دەچیتە سەر شاخى گۆیژەو دەڕوانیتە سلێمانى شارێک لە دوکەڵ و پارچە کۆنکرێتێکى ڕوت دەبینى کە لەوە دەچێت پێش چەند سەد سالێک لەمەوبەر لەترسى ویبایەکى و پەتایەکى کوژەر چۆڵ کرابێت، شارێک کە لەوە ناچێت ژیانى تیادابێت . دوکەڵ لە باکورەوە تا باشور و لە رۆژهەڵاتەوە تا رۆژئاوا وەک هەڵۆیەکى برسى باڵى بەسۆزى بەسەر ئەم شارە هەناسە ساردەدا کێشاوە و دەیەوێت پێمان بڵێت : منم دیارى کارگە و سەیارەو تەکنەلۆجیاى تازە ، منم دیارى دەستى نەبونى سەوزایى و پلان لەشارەوانی دا، منم دیارى دەستى ئەوانەى گوێ بە هەوانادەن چونکە هێشتا نەخنکاون.
بەهەرحاڵ هەرچى لەبارەى پیس بونى هەواى سلێمانى و من دڵنیام هەولێریشەوە بوترێت هێشتا کەمەو دڵ ئارام ناگرێت ، چونکە بەتەنگەوە نەهاتنى ئالودەبونى ئەم شارانە زیانێکى بێ شومار دەدەن و چارەسەرەکەشى کارى خاوەخاو لێکردن نیە . من لە خوارەوە بەکورتى باسى هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە و بەتایبەتیش هەوا دەکەم تا بزانین گرفتەکانمان لە کوێدان ، هەڵبەت ئەمە لەڕوى زانستى ژینگەناسیەوە و بە سەرفەنەزەرکردن لە هەندێ هۆکارى وەک ئەو گازانەى کەلە شاخە بورکانیەکان بەرزدەبنەوە یاخود هەورەبروسکە کە دەبێە هۆى زیادکردنى ئۆکسیدەکانى نایترۆجین و ، چونکە تا ئیستا ئێمە لەم مەسەلەیەدا پاک و پارێزراوین. وە ناشمەوێت خۆم لەباسى زیانەکانى مۆبایل و شەپۆلەکانى مۆبایل بدەم لەم نامەیەدا کە ئەمیش یەکێک لە هۆکارە گەورەکانى پیس بونى ژینگەیە ، لەبەرئەوەى چارەسەرى مەحاڵە :
هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە و هەوا :
1. سوتانى سەوزایى و دارستانەکان. یەکێک لە دیاردە تازەکان سوتانى شاخ و گرد و دارستانەکانى سلێمانى و دەوروبەریەتى کە زیانێکى زۆرى هەیە بۆ پیس بونى ژینگەو هەواى ئەم شارە ئەزیزە چونکە رێژەیەکى زۆر دوانۆکسید دەکاتە هەواوە . ئێمە لە کوردستاندا بە هەزاران پۆلیسى باخات و دارستانمان هەیەو کەچى کەمترین دارستان و دواکەوتوترین سەوزایى و دارستانمان هەیە لەسەر روى زەوى ، بیابانەکانى عەربستانى لێ بترازێت کە هەموى کراون بە دارستانى سەوز .
2. گێژولوکەو ڕەشەبا خۆڵاویەکان کە لە باشورى عێراق و بیابانەکانەوە دێت بەسەرمانداو بەتەواوى هەواى شار ئەوەندەى دیکە نەشیاو دەکات بۆ هەڵمژین و ئەم جۆرە خۆڵبارانە زیانێکى زۆرى هەیە بۆ رێرەوەکانى هەناسەو خودى دەزگاى هەناسەدانى مرۆڤیش.
3. دوکەڵى سەریارە و تەیارە بەتایبەت ئەو بەنزینەى کە قورقوشمى تیادایە یەکێکە لە هەرە گەورەترین هۆکارەکانى پیس بونى ژینگەو هەوا ، چونکە بەنزین و بەتایبەت ئەو جۆرە لە بەنزین یەکەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کبریت و ئۆکسیدى نایترۆجین و ئۆزۆنى زەمینى دروست دەکات و ئەم گازانەش وردە وردە دەبنە هۆى دروستکردنى هەندێ نەخۆشى وەک شێرپەنجەو تەنگەنەفەسى و رەبوو و حەساسیەت و گەلێ نەخۆشى دیکە و یەکێکن لە هەرە خەتەرترین هۆکارەکانى پیس بونى ئەم شارانە کە لە پردا ژمارەیەکى زۆر ئۆتۆمبێلى تێ رژا بێ ئەوەى حسابێک بۆ هەواى شارەکە بکرێت . دەبو حکومەتى هەرێم پلانى هەبێت ، دەبو بەرێوبەرایەتى هاتوچۆى هەولێرو سلێمانى هەروا فەرمو لەو هەمو سەیارەیە نەکەن بێ ئەوەى بزانن شار بەرەو روى چ خەتەرێک دەکەنەوە .
4. ئەو تەپوتۆزەى لە سەرجادەکان بەرزدەبێتەوە . یەکێکى دیکە لە هۆکارەکانى پیس بونى هەواى سلێمانى و ئالودەبونى ژینگەى ئەم شارە. بەرزبونەوەى تەپوتۆزى لێوارى سەر شەقامەکانى وەکو شەقامى درێژى شەست مەترى و شەقامەکانى ناوشار و ئەو شەقامانەى وەکو مەولەوى و قەنات کە ماوەیەکى زۆرە کارى تیادەکرێت و پەلە لە تەواو کردنى ناکرێت وەک ئەوەى گوڵ بارانى شار بکات، ئەم تەپوتۆزە شێوەیەکى دیکەى خۆڵبارانى شارە و هۆکارێکى دیکە ئالودەبونى هەواکەمانە .
5. ئەو کارگەکانەى لەناوشار و دەوروبەرى شاردان . کارگەى ڕۆنى تانجەرۆ و کارگەى چیمەنتۆى تاسلوجە و کارگەى قیر و هتد.. لەو کارگە تایبەتیانەن کە هەواى سلێمانیان پیس کردوە و خەلکێکى زۆر دەناڵێنن بەدەستیانەوە . دەبێت ئەم کارگانە ئامێرى تایبەتیان بۆ دابین بکرێت کە بۆ پاک کردنەوەى ئەو دوکەڵ و هەوایە پێویستن . خۆتان دەتوانن لە داتاى ئەو نەخۆشانەى تاسلوجە بڕوانن کە تا چ رادەیەک ترسناکەو نەخۆشى سیەکان و شێر پەنجەو ئالێرژى لەو ناوچانەدا بەرزە لەکاتێکدا چەند جارێک و دەیان جار داواى چارسەریان کردوە و پاراونەتەوە تا نەوەکانیسان نەبنە قوربانى بێ ئاگاییەکانى حکومەتى هەرێمى کوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەکان .
6. مۆلیدە ئەهلى و حکومیەکان… بونى کارەباى حکومى تەنها بۆ ئەوە بەسود نیە کە دانیشتوانى سودى لێدەبینن بۆ راپەراندنى ئیش و کارەکانیان ، بەڵکو نەبونى کارەبا دەبێتە هۆى ئەوەى خەڵکى مۆلیدەى کارەبایى بەکاربهێنن و هەر ماڵێک مۆلیدەیەکى تایبەت بەخۆى هەبێت . ئەم مۆلیدە ئەهلیانە لە دوو لاوە زیان بە ژینگە دەگەیەنن ، لەلایەکەوە گازێکى زۆرى دوانۆکسید و یەکەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کبریت و ئۆکسیدى نایترۆجین دەکەنە هەواوەو بەمەش زیانێکى زۆر لە هەوا دەدرێت. دوەم دەنگى ئەو مۆلیدە حکومى و ئەهلیانە خۆیان لە خۆیاندا هۆکارێکن بۆ پیس بونى ژینگە ، چونکە دەنگى بەرز و ناسروشتى یەکێک لە هۆکارەکانى پیس بونى ژینگەیە.
7. سوتاندنى خۆڵ و خاشاک… ئەگەر سەردانێکى تانجەرۆ بکەیت دەبینى کە دۆکەلێکى زۆر باشورى سلێمانى گرتوە ، سەرچاوەى ئەم دوکەڵە یەکەم کارگەى رۆنەو دوەم سوتاندنى ئەو خۆڵەیە کە لە تانجەرۆ کۆدەکرێتەوە . ئایا حکەمەتى هەرێم نازانێت کە رێگەى دیکە هەیە بۆ لەناوبردنى خۆڵ و خاشاک ؟ ئایا نازانێت کە ئەم دوکەڵە زیانێکى زۆرى هەیە ، چونکە ئەو شتانەى دەسوتێن نایلۆن و کاغەز و جلو بەرگ و عەلاکەو چەندەها مادەى کیمیاوى دیکە و خەشوخۆڵى خەستەخانەکان کە پرن لە سەدان جۆر ڤایرۆس و بەکتریا ،زیانى گەورە بە تەندروستى دەگەیەنن .
8. دەنگەدەنگ و بونى فەوزا لەناو شاردا Pollution Noise. مۆلیدە حکومى و ئەهلیەکان، دەنگى سەیارەو کارگەکان ، چڕبونەوەى بیناى بازرگانى و ئەهلى و زۆربونى دەنگدانەوە ، نەبونى باخ و پارکى حەوانەوە ، ئەمانە لەو هۆکارانەن کە ژینگەى شار تێکدەدەن و دەتوانرێت بە بونى باخ و سەوزایى زۆر چارەسەر بکرێن . دەبو هەرمالێک باخ تایبەتى هەبوایە و رێ نەدرایە ماڵى بێ باخ دروست بکرێت. دەبو پێش برینى قردێلەى کردنەوەى هەر بینایەکى بەرز ، قردێلەى باخەکەى لەلایەن بەرپرسانەوە ببردرایە.
9. هەموان سەردانى سەیرانگاکانمان کردوە . لەراستیدا یەکێک لەو رەفتارە ناشارستانیەى کە دەیبینى ئەوەیە کە عەلاگەو شوشەى مەیى و خۆڵ و خاشاک فرێ دراوەتە سەر زەوى و ئەمەش کاریگەریەکى زۆر خراپى بۆ سەر ژینگە هەیە .


ده‌رباره‌ی پیس بوونی ژینگه‌ و هۆکار و چاره‌سه‌ره‌که‌ی / به‌شی دووه‌م و کۆتایی
[size=16]
10:کەمى سەوزایى و دارودرەخت . نەبونى دارستان و سەوزایى لەدەوروبەرى سلێمانى و ناو سلێمانى واى کردوە لە دورەوە ئەم شارە زیاتر لە پارچەیەک کۆنکرێت بچێت تا لە شوێنى ژیانى مرۆڤ . مرۆڤ پێویستى بە سەوزاییە ، بەبێ سەوزایى مرۆڤ ناتوانێ بژى و ژیان بێ دارو سەوزى ژیانێکە بێ هەناسە ، چونکە ئەوان پرۆسەى پاککردنەوەى هەوا ئەنجام دەدەن ، بەڵام : ئەم ساڵ بەتایبەت رێژەیەکى زۆرى درەختى ناو ئەم شارە بررایەوە لە شەقامى مەولەوى و قەنات و شەستمەتریەکە وهتد..، چەند نەمامێکى بچوک لە دەوروبەرى شەستیەکە نێژراون و بۆ چەند سالێکى زۆرى تر سودێکى ئەوتۆ نابینن . من دڵنیام ڕێژەى سەوزى لە ناو سلێمانیدا هێندە کەمە کە باسکردنى عەیبە . ئێمە ئەگەر بێ سەوزى ترین شار نەبین لە جیهاندا ئەوا بەلایەنى کەمەوە لەریزى ئەو شارانەدین کە دوژمنى سەوزین . ئەو ماڵانەى تازە دروست دەکرێن باخیان تیادانیەو ئەمەش بە پێچەوانەى یاساى شارەوانیەوەیە . ئەو ماڵانەشى لە کۆندا دروست کراون حەوشەکانیان دەکەنە گەراج و کاشى . زۆر لەو زەویانەى بۆ باخى گشتى دانرابون ئەمرۆ دەبینى فڵان کەس کریویەتى و کردویەتى بە بیناى گەورە . گردەکانى ناوشار خەریکە دەگەرێنەوە بۆ لاى خواکەى خۆیان و دەگەنەوە بە رۆحى پاکى گردەکەى بەختیارى و ڕیعایە کە زیاد لە چەند هەزار درەختیان تیادا بردرایەوە وەک سیماى شاریان ناشرین کردبێت . سماى شارێک کە عەمودى زۆرترە لە درەخت .
11-.دانەنانى کەسى شیاو لەشوێنى شیاوى خۆى . یەکێکى تر لە هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە دانانى کەسى نەشیاوە لە بەرێوبەرایەتى و دامو دەزگاکان . هەروەها کارکردنى ئەم کەسانەیە بەپێى عاتیفەو هەواو هەوەسى خۆیان . دەبێت کەسانى دلسۆز و دانا و خوێندەوار و دەوڵەمەند بخرێنە سەر کار، کەسانى هەژار و ئەوانەى جاران پێڵاو لە پێیاندا نەبوە ناکرێت ئەمرۆ بخرێنە سەر خەزنەى ئەم وڵاتە پڕ نەوتە . دەبێت کەسانێک هەوڵبدەن بۆ سەوزکردن و پاککردنەوەى شار کە خۆیان پاک و نائالودەبن بە ژەهرى خۆپەرستى و بەرژەوەندى پەرستى .
12-.بێ ئاگایى خەڵک لەو بارەیەوەو ڕەچاونەکردنى تەندروستى ژینگە . زۆرینەى هاوڵاتیانى ئێمە هەر لەمنداڵیەوە وافێرکراون کاتێک بەلاى گوڵێکدا دەرۆن لێى دەکەنەوەو بۆنى دەکەن و فرێى دەدەن،وەک ئەوەى دوژمنى باوک کوشتەیان بێت، کاتێک بەلاى نەمامێکدا دەڕۆن بە لەقەیەک سەلامى لێ دەکەن، وەک ئەوەى تاوانێکى کردبێت، کاتێک درەختێک لەبەر دوکان یان ماڵەکەیدایە تامى تامى پێدەکات بۆ قومێ ئاوو و خوا نەکات بنى نەمامەکە رۆێ لە رۆژان بە تەڕى ببینى ، وەک گوناه بێت . خوا هەڵناگرێ شارەوانى و حکومەتى هەرێمیش لەبەر شتى تر فریاى رێنمایى خەڵکى ناکەون. هیچ بەرنامەیەکى تەندرستى فێرکارى ژینگەیى نیە کە منداڵان و خەڵکى فێربکات رێزى ژینگەکەیان بگرن چونکە رێزى تەندروستى خۆیان دەگرن. لە راستیدا وەزارەتى تەندروستیش لەوبارەیەوە تاوانبارە بەوەى کە دەبوو تەندروستى کۆمەڵ و ئەو پزیشکانەى لە زانستى “کۆمیۆنیتى” دا کار دەکەن بیریان لەمانە بکردایەتەوە . دەبێت بەنامەى تایبەت لەوبارەیەوە ئەنجام بدرێت و خەڵکى هوشیار بکرێتەوە . خودى خۆم پار لەگەڵ “کۆمەڵەى هونەرى یۆگا” لە سلێمانى نزیکەى “1000″ نەماممان کرى و لە هەندێ باخدا چاندمان ، هەرچەند بەشى باخچەکانى شارەوانى یارمەتى داین ، بەڵام بەداخەوە بەشى زۆرى نەمامەکان کە دەبو ئاویان بدەىن ئاو نەدران و وشک بون .
ئەمانە هەندێک لەو هۆکارانە بون کە هەوا و ژینگەى ئەم شارانەیان پیس کردوە و دەشتوانین هەمویان چارەسەر بکەین بەڵام ئەم کارە پێویستى بە کەسانى دڵسۆز هەیە، کەسانێک کە بەخەم ئەو هەوایەوەبن کە هەڵى دەمژن ، کەسانێک کە ئەم وڵاتە بەهى خۆیان بزانن ، کەسانێک کە بیانەوێت خزمەتى وڵات و خەڵک بکەن نەک خزمەتى بەرژەوەندى هەرگیز تێرنەبوى خۆیان .
دەمەوێت کەمێک باس لە زیانەکانى ئەم ئالودەبونە بکەم، ئەو نەخۆشیانەى لێرەدا باسیان دەکەم لەونەخۆشیانەن کە وردە وردە لە سلێمانیدا سەریان هەڵداوە و بەتەواوى خەریکە بڵاو دەبنەوە :
1. هەوکردنى سیەکان .
2. توش بونى مرۆڤ بە شێرپەنجەى پەردەى دەورى سیەکان Mesothelioma.
3. دەرکەوتنى ڕەبو تەنانەت لە منداڵان دا.
4. حەساسیەتAllergy.
5. کزبونى ئاستى بیستن Impaired hearing
6. کەمبونەوەى ئۆکسجین لە هیمۆگلۆبینى خوێن دا.
7. سەرئێشە .
8. کارکردنە سەر دەزگاى دەماریى جەستەى مرۆڤ .
9. تێکدانى بارى دەرونى مرۆڤ و زیادکردنى خەمۆکى .
10. هیلاکبونى خێراى مۆرڤ .
11. حەساسیەتى چاو .
12. ئەمە سەرەڕاى کەمبونەوە و تیاچونى سەوزایى و دارو درەخت .
نزیکەى یەک ملیۆن مادەى کیمیاوى هەیە کە تا ئێستا دۆزراونەتەوو دروست کراون. 6000 لەم ماددانە لەوانەیە هۆکارى دروست بونى شێرپەنجەبن و1000 دانەیان سەلمێنراون کە نەخۆشى لە گیانداراندا دروست دەکەن و200 دانەیان سەلمێنردراون کە شێرپەنجە لە مرۆڤدا بەرهەم دێنن . یەکەمین هۆکارى گواستنەوەى ئەم گازانە بۆ ناو مرۆڤ و کاریگەریان لەسەر مرۆڤ رێگەى هەناسەیە کە پیس بونى ژینگە راستەوخۆ کاردەکاتە سەرى . هەربۆیە ژینگە وەک فرۆکەیەک وایەو ئێمەش فرۆکەوانەکەى و تێکدانى ئەو فرۆکەیەى کەئێمە تیایداین کارێکى سەرسورهێنەرو روخێنەرە. پیس بونى ژینگە هەڵەیەکە بە نەخۆشى و ناخۆشى و نەهامەتى خەڵکى کۆتایى پێ دێت و پێویستى بەچارەسەرى خێرایەو ڕواندنى سەوزایى و کەمکردنەوەى ئۆتۆمبێل و موەلیدەى کارەبا و پاککردنەوەى شەقامەکان و چارەسەرى سوتانى خۆڵ و خاشاک و دوکەڵى کارگەکان لەو ڕێگایانەن کە ئێمە دەتوانین بەهۆیانەوە چارەسەرى ئالودەبونى هەواو ژینگەکەمانى بکەین .
وەک هاوڵاتیەک و وەک یۆگیەک و وەک دڵسۆزێکى ئەم شارە و هەمو کوردستان بەناوى خۆم و (کۆمەڵەى هونەرى یۆگا)وە داوا لەبەرێزان سەرۆکى هەرێم و سەرۆک وەزیران و شارەوانى سلێمانى و شارەوانیەکانى دەوروبەرى سلێمانى و وەزارەتى ژینگەو لایەنە پەیوەندیدارەکان و هەمو دانیشتوان دەکەم کە بەتەنگ ژینگەکەیانەوە بێن و هەوایەکى پاک بۆ خۆیان و نەوەکانیان فەراهەم بێنن ، چونکە ئەم ئەرکە تەنها ئەرکى حکومەت نیە بەڵکو ئەرکى هاوڵاتیانیشە . داواکارم ئەم بابەتە بەوردى کارى لەسەر بکرێت و بازرگانى و ئیهمالى و نەزانى کۆمپانیاکان و تاکەکەس نەبنە هۆکارێک بۆ پیس بونى ژینگەى ئەم شارانەى کە بە خوێنى شەهیدان و کەسانى دڵسۆز و زانست خواز ئازادو ئاوەدان کراوەتەوە . وڵاتێک کە خوێنى زەردەشتى ژینگە پەرستى پیادا دەگەرێ دەبێ ئێمە بە دڵ و رۆح بیپارێزی

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

98

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

راپۆرت ده‌رباره‌ی:تەلیسکۆبەکان

پێشـــەکی:له‌ سه‌ره‌تاکاندا سه‌یرکردن و بینینی ئه‌ستێره‌کان و دیمه‌نه‌ گه‌ردوونییه‌کان ته‌نها به‌ چاوی ئاسایی بوو. پاشان مرۆڤ توانیی ته‌لیسكۆبی ساده‌ به‌کار بهێنێت. دواتر ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ په‌ره‌یان سه‌ند و دوای پێشکه‌وتن، ته‌لیسكۆبی زۆر زه‌به‌لاح دروست کرا. ده‌توانین به‌شیان بکه‌ین بۆ چوار به‌شی سه‌ر‌ه‌کی:




١- ته‌لیسكۆبی چاوی:

پشت ده‌به‌ستێت به‌ ته‌ماشاکردن به‌ چاو. وه‌ له‌ ناودارترینی ...

أ‌) ته‌لیسكۆبی چیای پالۆمار له ‌کالیفۆرنیا، له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا. درێژیی تیره‌ی هاوێنه‌که‌ی (5) مه‌تره‌. ده‌توانێت سه‌یری هه‌ر دیمه‌نێک بکات له‌ گه‌ردوون به‌ توانایه‌ک که‌ 750000 جار له‌ چاوی مرۆڤ گه‌وره‌تره‌.



ب‌) ته‌لیسكۆبی چیای سیمرۆد له‌ چیاکانی قه‌فقاس، له‌ یه‌کگرتووی سۆڤیه‌تی پێشوو. درێژیی تیره‌ی هاوێنه‌که‌ی (6) مه‌تره‌. کێشی 70 تۆنه‌. وه‌ ده‌توانێت سه‌یری هه‌ر دیمه‌نێک له‌ گه‌ردوون بکات به‌ توانایه‌ک که‌ 1000000 جار له‌ چاوی ئاساییی مرۆڤ گه‌وره‌تره‌.

مرۆڤ به‌هۆی ئه‌م دوو ته‌لیسكۆبه‌ زه‌به‌لاحه‌ ده‌توانێ بازنه‌یه‌ک سه‌یر بکات له‌ گه‌ردوون که‌ نیوه‌تیره‌که‌ی یه‌ک میلیارد و نیو ساڵی ڕووناکییه‌

٢- ته‌لیسكۆبی فۆتۆگرافی:
ته‌ماشاکردن به‌هۆی ته‌لیسكۆبی چاوی، زۆر ئه‌سته‌مه‌ بۆ ته‌ماشاكردنی ئه‌و ته‌نه‌ ئاسمانییانه‌ی كه‌ زۆر دوورن و ڕووناكییه‌كانیان تا ده‌گاته‌ زه‌وی‌، زۆر بێهێز ده‌بێ، چوونكه‌ له‌ڕاده‌به‌ده‌ر دوورن. بۆیه‌ ته‌لیسكۆبی چاوی ناتوانێت به‌وردی چاودێرییان بکات. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه چاودێرێک داهێنرا که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ده‌توانێت وێنه‌ی فۆتۆگرافیی دوور و درێژ بگرێت، ده‌توانێت ڕووناکی تۆمار بکات هه‌رچه‌نده‌ بێهێز بێت. وه‌ به‌هۆی ئه‌م جۆره‌ ته‌لیسكۆبه‌ (ته‌له‌سكۆبی فۆتۆگرافی) مرۆڤ توانیی سه‌یری بازنه‌یه‌ک بکات له‌ گه‌ردوون که‌ نیوه‌تیره‌که‌ی 7 میلیارد ساڵی ڕووناکییه‌.


٣-ته‌لیسكۆبه‌ مانگه‌ ده‌ستکرده‌کان و که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌کان:

له‌ هه‌ندێک له‌ مانگه‌ ده‌ستکرده‌کان و که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌کان که‌شتیوانی ئاسمانی هه‌یه‌ و له‌ هه‌ندێکیشیاندا نییه‌. وه‌ ته‌لیسكۆبه‌ بارکراوه‌کانی سه‌ر مانگه‌ ده‌ستکرده‌کان و که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌کان زانیارییه‌کی ئێجگار زۆر و گرنگیان پێشکه‌ش کردووه‌ له‌م گه‌ردوونه‌ سه‌رسوڕ‌هێنه‌ره‌.‌ ئاشکرایه‌ ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی به‌رگه‌هه‌وای زه‌ویدا كار ده‌كه‌ن. له‌ ناودارترینی ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ ...

١- ته‌لیسكۆبی (هابڵ)ی ئه‌مریکیی بارکراو له‌سه‌ر که‌شتیی ئاسمانی. به‌ناوی زانای ئه‌سترۆنۆمی هابڵ کراوه‌. زانیارییه‌کی ئێجگار زۆر و گرنگی پێشکه‌ش کردووه‌. چه‌ند کۆمه‌ڵه‌ خۆری (Solar System)ی دیکه‌ی دۆزییه‌وه‌ له‌ ده‌وری ئه‌ستێره‌ی تر له‌و‌ کاکێشانه‌‌ی كه‌ کۆمه‌ڵه‌ی خۆریی خۆمانی تێدایه‌ (Milky Way Galaxy).


ته‌لیسکۆبی بۆشاییی هابڵ

٢- دوو که‌شتییه‌ سۆڤیه‌تییه‌که‌‌ (پێش ڕووخانی یه‌کگرتووی سۆڤیه‌تی)، ڤیرا 9 و ڤیرا 10. ئه‌م دوو که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌ زانیاریی زۆر گرنگیان تۆمار کرد له‌سه‌ر هه‌ساره‌ی (ڤینۆس - زهرة).
٣- وێستگه‌ی بۆشاییی گه‌ردوونیی ئه‌مریکی، مارنیر، مارس، ڤیکونگ. ئه‌م وێستگانه‌ زانیاریی زۆر گرنگیان له‌سه‌ر هه‌ساره‌ی مارس نارد بۆ سه‌ر زه‌وی.

- که‌شتیی (ڤۆیاگیر 2) :
له‌ ڕێکه‌وتی ٢٠ی ئابی ١٩٧٧ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌رچوو و ناردرا و له‌ کۆتایییه‌کانی ئابی ١٩٨٩ گه‌یشته‌ هه‌ساره‌ی نیپتۆن. زانیارییه‌کی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر گرنگ و زۆری بۆ سه‌ر زه‌وی نارد ده‌رباره‌ی هه‌ساره‌ی موشته‌ری، زوحه‌ل، ئۆرانۆس، نیپتۆن. که‌ چه‌ند ساڵێکی زۆری پێویسته‌ ته‌نها بۆ پشکنینی وێنه‌ ناردراوه‌کان له‌لایه‌ن ئه‌م که‌شتییه‌وه‌ بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ و دۆزینه‌وه‌ی شتی نوێ لێیان


که‌شتیی ڤۆیاگیر٢


پوخته‌
ئه‌م ته‌لیسكۆبه‌ له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر زه‌به‌لاح و وردبینانه‌ چه‌ند دیمه‌نێکی زۆریان پێشکه‌ش کرد، که‌ له‌ کاکێشان، ئه‌ستێره‌، هه‌ساره‌، گازه‌ گه‌ردوونییه‌کان، تۆز و خۆڵه‌ گه‌ردوونییه‌کان (غبار کونی) ... هتدیان تێدایه‌. زانیارییه‌کی زۆریان پێشکه‌ش به‌ ئاده‌میزاد کرد ده‌رباره‌ی هه‌ساره‌کان و نهێنییه‌کانیان و نهێنییه‌ گه‌ردوونییه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌کان که‌ به‌چاوی ئاساییی مرۆڤ ئه‌سته‌م بوو خایاڵیشی بۆ بچێت، له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ و فراوانبوونی گه‌ردوون به‌و شێوه‌ گه‌وره‌ و بێسنووره‌، دوای ئه‌م و دوای ئه‌و و ئه‌وی تریش چی ده‌بێت؟ کۆتایییه‌که‌ی چییه‌، هه‌یه‌تی؟ به‌ڵام ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ نه‌یانتوانی له‌ پێکهاته‌ی ناوه‌کی و هێزی کێشکردن (Gravity) و خێراییی جووڵه‌ و چڕیی ئه‌ستێره‌کان و هه‌ساره‌کان و هه‌موو ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌م شێوه‌یه‌ که‌ په‌یوه‌ندیدارن‌ به‌ کاکێشانه‌کان و ئه‌ستێره‌کان و هه‌ساره‌کان و نه‌یازکه‌کان پێشکه‌ش به‌ زانا گه‌ردوونییه‌کان بکات که‌ زۆر پێویستن بزانرێن.

زیره‌کیی مرۆڤ نه‌وه‌ستا له‌ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگایه‌ک‌ به‌هۆیه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ پێشتر به‌ده‌ستی نه‌ده‌گه‌یشتن به‌هۆیه‌وه‌ به‌ده‌ستی بهێنێت هه‌رچه‌نده‌ دووریش بن. بۆیه‌ مرۆڤ "ڕوانگه‌ی ئه‌ستێره‌وانی" (مطیاف فلکی – Astronomical Observatory)ی داهێنا. ئه‌م ئامێره‌ له‌گه‌ڵ ته‌لیسکۆبه‌کان به‌گشتی و ته‌لیسکۆبه‌ چاوییه‌کان به‌تایبه‌تی داده‌نرێت. ئه‌وه‌ش جۆری چواره‌می ته‌لیسکۆبه‌کانه‌.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

99

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی

بریتیه‌ له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی یاخود شله‌ی ده‌ماغی "ئه‌و شله‌یه‌ی ده‌وه‌ری ده‌ماغ و مۆخی مێشکی داوه‌" زۆربه‌ی جار له‌ ئه‌نجامی بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌ لێگیراوه‌کانه‌وه‌ ده‌بێت. ئه‌و هه‌ڵئاوسانه‌ی که‌ له‌ ئه‌نجامی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغییه‌وه‌ دروست ده‌بێت چه‌ند نیشانه‌یه‌کی لێده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ به‌گشتی بریتین له‌ ژانه‌سه‌ر و تا و ڕه‌ق بوونی مل.

زۆربه‌ی باره‌کانی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌وه‌ ده‌بێت، به‌ڵام هه‌ندێک جار له‌ ئه‌نجامی به‌کتریا و که‌ڕووشه‌وه‌ ده‌بێت.

ئه‌گه‌ر تۆ گومانت کرد که‌ خۆت یاخود یه‌کێک تووشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی بووه‌، پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، چاره‌سه‌ری زوویی ده‌بێته‌ هۆی ڕێگرتن له‌ ئاڵۆزیه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌.



نیشانه‌کانی؛

زۆر جار نیشانه‌ زووه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ تێکه‌ڵ ده‌کرێت له‌گه‌ڵ نیشانه‌کانی هه‌ڵامه‌ت. نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی ڕووده‌دات له‌ ماوه‌ی ڕۆژێک یاخود دوو ڕۆژ، به‌شێوه‌یه‌کی نموونه‌یی نیشانه‌کان بریتین له‌؛

تایه‌کی به‌رز

ژانه‌سه‌رێکی تووند

هێڵنج و ڕشانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ژانه‌سه‌ره‌که‌

گێژ بوون

گه‌شکه‌

خه‌واڵوویی

ڕه‌ق بوونی مل

هه‌ستیاری بۆ ڕووناکی

له‌ده‌ستانی حه‌ز بۆخواردن و خواردنه‌وه‌

سوورهه‌ڵگه‌ڕانی پێست له‌ هه‌ندێک باردا



له‌ منداڵی ساوا نیشانه‌کان به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت؛

گریانی به‌رده‌وام

زۆر خه‌واڵوویی و بێ وه‌زعی

که‌م خواردنی شیر

پۆقڵه‌ کردنی خاڵێکی نه‌رم له‌ سه‌ر سه‌ری ساوایه‌که‌ "به‌شی پێشه‌وه‌"

ڕه‌ق بوونی لاشه‌ و ملی ساوایه‌که‌



که‌ی سه‌ردانی پزیشک بکرێت؟

ئه‌گه‌ر خۆت یاخود که‌سێکی تر له‌ ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ت نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی هه‌بوو، وه‌ک تا و ژانه‌سه‌رێکی تووند و گێژ بوون و هێلنج و ڕشانه‌وه‌ و مل ڕه‌قی – ئه‌وا پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی پزیشک یاخود نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، ناتواندرێت بزاندرێت که‌ کام جۆر له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغیت هه‌یه‌ ته‌نها به‌ به‌سه‌ردانی پزیشک نه‌بێت.

هۆکاره‌کانی تووشبوون به‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی

تووشبوون به‌ به‌کتریا

تووشبوون به‌ ڤایرۆس

تووشبوون به‌ که‌ڕوو



هۆکاره‌ مه‌ترسیداره‌کان

ته‌مه‌ن؛ منداڵان ته‌مه‌نیان له‌ خوار 5 ساڵی زیاتر تووشی هه‌وکردنی ڤایرۆسی په‌رده‌ی ده‌ماغ ده‌بن.

ژیان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی قه‌رباڵغ "به‌شه‌ ناوه‌خۆیه‌کان،زیندانه‌ک� �ن، پێگه‌ سه‌ربازیه‌کان..هتد"؛ ئه‌مه‌ش هۆکارێکی تره‌ که‌ ئاسانکاری ده‌کات له‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی.

ماوه‌ی دووگیانی؛

ئیشکرن له‌گه‌ڵ یاخود له‌ ناو ئاژه‌ڵان؛

ئه‌و که‌سانه‌ی سیسته‌می به‌رگریان بێ هێزه‌ بۆ هه‌ر هۆکارێک بێت؛ بۆ نموونه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی نه‌خۆشی شه‌کره‌یان هه‌یه‌، یاخود نه‌خۆشی ئایدز..هتد.



ئاڵۆزیه‌کانی؛

ئالۆزیه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی سه‌خته‌، هه‌رچه‌ند ماوه‌ی درێژ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌بێ چاره‌سه‌ری بمێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ند مه‌ترسی سه‌ڕع یاخود تێکچوونی نه‌گه‌ڕاوه‌ی ده‌ماری زیاتره‌ وه‌ک "له‌ده‌ستانی بیستن و بینین و قسه‌کردن و فێربوون و هه‌ڵسوکه‌وت".



خۆپاراستن؛

هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوونی به‌ربڵاوه‌وه‌ ده‌بێت. به‌زۆری به‌کتریا و ڤایرۆس که‌ ده‌بنه‌ هۆی تووشبوونی‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی بڵاوبوونه‌وه‌ به‌ هۆی پژمین یاخود کۆخیین یاخود گۆڕینه‌وه‌ی که‌ل و په‌لی خۆراک یاخود هه‌ر که‌ل و په‌لێکی تایبه‌ت "وه‌ک فلچه‌ی ددان" ده‌بێت. هه‌روه‌ها ژیان له‌گه‌ڵ که‌سێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ی هه‌بێت یاخود له‌ شوێنێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌ربڵاوه‌ ئه‌وا مه‌ترسی تووشبوون زیاد ده‌بێت.

ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ یارمه‌تیت ده‌دات پاراستنی له‌ تووشبوون؛

شووشتنی ده‌سته‌کان به‌ جوانی پێش خواردن یاخود دوای ده‌ست به‌ ئاو گه‌یاندن، پێویسته‌ منداڵان فێر بکرێن بۆ ئه‌م خاڵه‌.

له‌ کاتی پژمین یاخود کۆخین ده‌م و که‌پووت داپۆشه‌.

له‌ کاتی دووگیانی پێویسته‌ گرنگی ته‌واو به‌ خۆراک بدرێت، گۆشت جوان بکوڵێت، په‌نیر نه‌خورێت، هه‌روه‌ها شیر

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

100

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

ميزووي بيركارى زانا ئةنشتاين




ساڵى 1905 ساڵێكى ئاسایى نه‌بوو بۆ زانست وجیهان كه‌ یه‌كێك له‌ زانا بلیمه‌ته‌كانى جیهان (تیۆره‌ شێته‌كانى) به‌رهه‌م هێنان ، خه‌ڵك له‌وكاته‌دا به‌م ناوه‌ى بانگ كرد…ئه‌م تیۆرانه‌ ڕاستیه‌كى نوێى هێنایه‌ كایه‌وه‌ و ئه‌نجامێكى نوێ كه‌ كه‌س ناتوانێت ڕووبه‌ڕووى ببێته‌وه‌ ، چونكه‌ به‌ڵگه‌كه‌ى به‌هێزبوو ، كه‌س نه‌یتوانى ڕووبوڕووى ببێته‌وه‌، بلیمه‌تى ئاینیشتاین له‌و كاته‌دا به‌جۆرێكى جیاواز بوو كه‌ كه‌س نه‌یتوانى لێى تێبگات یان ته‌نانه‌ت هه‌ڵى بسه‌نگێنێت ،..
تیۆرى ڕێژه‌یى ئاینیشتاین لاى كه‌س ڕوون نه‌بوو ، وه‌ تێنه‌ده‌گه‌یشتن به‌ڵام هه‌موویان دانیان به‌ لۆژیكى داده‌نا ،.. ئه‌م تێۆره‌ زاناكانى تووشى سه‌رسوورمان كرد ، وه‌چه‌ندین زاراوه‌ى فیزیایى كلاسیكیى وه‌ چۆنیه‌تى تێك شكاندنى گۆڕى . باس ده‌كرێت كه‌ ئاینیشتاین له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ شه‌قامه‌كانى هۆلیود له‌گه‌ڵ چارلى چاپلن وه‌ستابوو ، خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ده‌وروو به‌ریاندا كۆبوونه‌وه‌ ، ئه‌وكاته‌ ئاینیشتاین ووتى :-((خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ‌ده‌ورى بلیمه‌تێكى ناسراو كۆبوونه‌وه‌ كه‌ لێی تێده‌گه‌ن ، وه‌ بلیمه‌تێك كه‌ لێی تێناگه‌ن ئه‌ویش منم.))
به‌وه‌ناسراوه‌ كه‌ تیۆرى رێژه‌یى داناوه‌ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر مرۆڤ هه‌وڵبدات بیخوێنێته‌وه‌ خۆى له‌ ناو قوڵایى ده‌ریاى نهێنیه‌كاندا ده‌بینێت ، تاڕاده‌یه‌ك كه‌ ئه‌و باسه‌ بڵاوبۆوه‌ ته‌نها 10 كه‌س له‌هه‌موو جیهاندا له‌ تیوره‌كه‌ى تێده‌گه‌ن.
ژیانى :
ئه‌لبێرت ئاینیشتاین 14 ی مارسی ساڵى 1879ز له‌ ئه‌ڵمانیا له‌دایك بوو له‌شارێكى بچووك به‌ناوى (ئوڵم) ، خێزانه‌كه‌ى به‌ره‌و میونیخ به‌ڕێكه‌وتن ، باوكه‌كه‌ى (هرمان) خاوه‌نى كارگه‌یه‌كى (كارۆ كیمیاوى) بووه‌ ، دایكیشى به‌ناوه‌ى (بولین كۆخ) شه‌یداى مۆسیقابووه‌ ، خوشكێكى له‌خۆى بچووكترى هه‌بوو . له‌گه‌نجێتیدا ئاینیشتاین حه‌زى له‌سروشت و ماتماتیك بوو ، له‌ ماڵه‌وه‌ زیره‌ك بوو له‌م دوو وانه‌یه‌ به‌ڵام له‌ قوتابخانه‌ زیره‌ك نه‌بوو ، خۆشیى خۆیى له‌ ئه‌ندازه‌ و وانه‌كانى دیته‌وه‌ ، وه‌ له‌ته‌مه‌نى شه‌ش ساڵیدا فێرى مۆسیقابوو.
پاشان به‌ره‌و میلانۆ ڕۆیشت بۆ لاى دایك و باوكى ، له‌وێ چووه‌ په‌یمانگایى پولوتێكنیك ، به‌ڵام له‌تاقى كردنه‌وه‌كه‌ ده‌رنه‌چوو ته‌نها بیركارى نه‌بێت ، بۆیه‌ به‌ڕێوه‌به‌رى په‌یمانگا داواى لێكرد كه‌ دبلوم له‌یه‌كێك له‌ شاره‌كانى سویسرادا بخوێنێت ، تا پاشى ساڵێك بتوانێت له‌ پولۆتێكنیدا بخوێنێت . له‌ساڵى 1901ز ئاینیشتاین ته‌مه‌نى گه‌یشته‌ 21 ساڵ . پاشى هه‌وڵدانێكى زۆر بۆ به‌ده‌ست هێنانى كار توانى كارێك له‌نوسینگه‌ى موڵه‌ت پێدانى داهێنان له‌ (برن) به‌ده‌ست بهێنێت ، كه‌ زۆرى خوێنده‌وه‌ ده‌رباره‌ى زانا و فه‌یله‌سووفه‌كان ، به‌ڵام نوسینه‌كانیانی به‌دڵى ئاینیشتاین نه‌بوون چونكه‌ پێ وابوو كه‌ زۆر قووڵ نین. له‌ساڵى 1905ز ئاینیشتاین له‌كاتى كاركردنى له‌نووسینگه‌ى تۆماركردنى داهێنانه‌كاندا . چه‌ندین تیۆرى دانا ، ئه‌و كاره‌ش واى كرد كه‌ساڵى 1905 ز ببێته‌ ساڵى شۆرش له‌ مێژووى جیهاندا.
بلیمه‌تى ئاینیشتاین له‌ساڵى 1905ز ئاشكرا نه‌بوو بوو ته‌نها لاى هه‌ندێ له‌ هاوڕێیه‌كانى نه‌بێت ، به‌ڵام به‌كۆتایى ئه‌وساڵه‌ ئه‌م زانایه‌ ئه‌ڵمانیه‌ بوو به‌ یه‌كێك له‌ به‌ناوبانگترین زاناكانى جیهانى و سه‌رنجى زاناكانى فیزیایى له‌هه‌موو زانكۆكانى سویسرا بۆ خۆى ڕاكێشا هه‌ر بۆیه‌ داوایان كرد كه‌پۆسته‌كه‌ى له‌ نووسه‌ر بگۆڕێت بۆ مامۆستای زانكۆ ، له‌ ساڵى 1909ز وه‌كو سه‌رۆكى فیزیای تیۆرى له‌زانكۆى زۆریخ ده‌ست نیشانكرا ، پاشان به‌ره‌و زانكوى براگ به‌ڕێكه‌وت له‌ ساڵى 1910 ز تا هه‌مان پۆست بگرێته‌ ده‌ست به‌ڵام له‌ ساڵى 1912ز ناچاربوو به‌جێىبهێڵێت به‌هۆى هاوسه‌ره‌كه‌ى كه‌ڕازى نه‌بوو زۆریخ به‌جێبهێلێت ،..
وه‌ له‌ كاتى ئاشكرابوونى ڕاستى یه‌كێك له‌ نامۆترین تیۆره‌كانى له‌ ساڵى 1910 ، ئاینیشتاین بوو به‌ دیار ترین زاناكانى جیهان ، وێنه‌كه‌ى له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌ى یه‌كه‌مى هه‌موو رۆژنامه‌كانى جیهان بڵاوبوه‌وه‌.
كاره‌كانى ئاینیشتاین:
له‌ساڵى 1905 ز ئاینیشتاین چوار لێكوڵینه‌وه‌ى زانستى بڵاوكرده‌وه‌ ، یه‌كه‌میان ده‌رباره‌ى شیكردنه‌وه‌ى دیارده‌ى كارۆتیشكى(الكهروضوئية‌) بوو ، دووه‌میشیان جوڵه‌ى ئوبروانى گه‌رده‌كان(الحركه‌ الأبروانیه‌ للجزیئات) و سێیه‌میش بۆ سروشتى شوێن و كات چواره‌میش ده‌رباره‌ى دینامیكاى جوڵه‌ى تاكى جه‌سته‌كان بوو. دوو لێكۆلینه‌وه‌ى دووایى بنه‌ڕه‌تى تیۆرى ڕێژه‌یى تایبه‌تى بوون كه‌ هاوكێشه‌ى ووزه‌ى به‌رهه‌م هێنا ) (E=mc2 . كه‌ به‌ هۆى ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ توانرا ووزه‌یه‌كى زۆر به‌ده‌ست بهێندرێت ئه‌ویش به‌گواستنه‌وه‌ى به‌شێكى زۆر بچووكى بارسته‌ بۆ ووزه‌ كه‌(ووزه‌ى ئه‌تۆمى) بوو . له‌ساڵى 1921 ، ئاینیشتاین یاساى دیارده‌ى كارۆتیشكى دۆزیه‌وه‌ (واتا گۆڕانى تیشك بۆ كاره‌با) كه‌ زاناكانى سه‌رده‌مه‌كه‌ى تووشى سه‌رسوڕمان كردبوو....
ئاینیشتاین بنه‌ماى بۆ چه‌ندین بوارى نویێ فیزیا دانا وه‌كو :-
1-تیۆرى ڕێژه‌یى تایبه‌ت.
2- تیۆرى ڕێژه‌یى گشتى .
3- میكانیكى بڕ(1لكم).
4- تیۆرى بوارى یه‌كبوو (نظریه‌ المجال الموحد) ئاینیشتاین هاوكێشه‌یه‌كى فیزیایى به‌ ناوبانگى دۆزیه‌وه‌ كه‌ووزه‌ى مادده‌ به‌ بارستاییه‌كه‌ى و خێرایه‌كه‌ى ده‌به‌ستێته‌وه‌ و خێرایى تیشك ئه‌وه‌ى كه‌ بووه‌ هۆى دۆزینه‌وه‌ى هێزى گه‌وره‌ى بۆمبه‌ ئه‌تۆمیه‌كان . به‌ڵام بۆچه‌ند لایه‌نى باشیش به‌كارهاتووه‌.
وه‌ تا ئه‌مڕۆ زاناكان ناتوانن بزانن كه‌چۆن گه‌یشتوه‌ته‌ ئه‌م تیۆرانه‌ . به‌تایبه‌تى ئه‌و تاقیكردنه‌وانه‌ى كه‌له‌سه‌ر تیۆرى ڕێژه‌یى ده‌كرێن ، ئه‌وانه‌ى ڕاستى تیۆره‌كه‌ى ئاینیشتاین دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌ ، ساڵانه‌(1000) لێكۆڵنه‌وه‌ ده‌رباره‌ى تیۆرى ڕێژه‌یى ده‌رده‌چێت .
لیندا تبۆرگى هاوڕێى ده‌رباره‌ى ئاینیشتاین ده‌ڵێت :-" له‌به‌رلیین دوو جۆر له‌ فیزیا گه‌ران هه‌بوون : جۆرى یه‌كه‌م ئاینیشتاینه‌ و جۆرى تریش هه‌موو فیزیا گه‌رانى تربوون".
پارته‌ سیاسییه‌كان هه‌وڵیاندا به‌شدارى سیاسى پێى بكه‌ن ، به‌ڵام ئه‌و هه‌رده‌م ده‌یگوت ((كه‌ من بۆ سیاسه‌ت دروست نه‌كراوم ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ خه‌ڵك و ته‌نیایی هه‌ڵبژارد و ووتى تاكى به‌ته‌نیا ده‌توانێت بیربكاته‌وه‌ و شتى به‌سوود و نوێ دابهێنێ كه‌ كۆمه‌ڵ پێی ته‌واو دامه‌زراو ده‌بێت )) ئاینیشتاین زۆر داوه‌تنامه‌ى بۆ هاتبوو به‌هۆى ناوبانگى تیۆرى ڕێژه‌یه‌كه‌ى ، وه‌ هه‌رجارێك كه‌ وانه‌ى پێشكه‌ش ده‌كرد ، به‌ ئاهه‌نگێكى گه‌وره‌ پێشوازى لێده‌كرا به‌ ئاماده‌ بوونى گشت خه‌ڵك و ئه‌وانه‌ش كه‌هاتبوون بۆ ناسینى ئه‌و پیاوه‌ گه‌وره‌یه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ له‌ تیۆرى ڕێژه‌یى تێناگه‌ن ، به‌ڵام گرنگى خه‌ڵك بۆ ئه‌و بێ وێنه‌بوو .
له‌ڕاپۆرتى نێردراوى فه‌له‌كناسى ئینگلیزى له‌ ساڵى 1919ز دا هاتووه‌ كه‌ڕاستى تیۆرى ئاینیشتاین ده‌رباره‌ى لاربوونى تیشك له‌كاتى ڕۆیشنى به‌ ئاسماندا گرنگترین هۆكاره‌كانى ناوبانگى بوون به‌ڵام چونكه‌ به‌ڕه‌گه‌ز ئه‌ڵمانى بوو بۆیه‌ ناوبانگه‌كه‌ى له‌ئینگلته‌را كه‌م بوو، به‌ڵام مالدین داوه‌تى كرد بۆ ئینگلته‌را و له‌ كاتى پێشكه‌شكردنى بۆ ئاینیشتاین ووتى (ئه‌وه‌ى كه‌ نیوتن له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌مدا كردى ، ئاینیشتاین له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌مدا ده‌یكات . ئاینیشتاین حه‌زى له‌ ئاشتى بوو و ڕقى له‌ جه‌نگبوو ، له‌ بانگه‌وازێكى ته‌له‌فیزیۆنیدا بۆ سه‌رۆكى ووڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كان ترومان ، ئاینیشتاین گووتى :-(ده‌بوایه‌ سه‌ره‌تا پێشبڕكێی خۆ پڕچه‌كردن له‌ پێناو به‌رگرى له‌ خۆكردن بووایه‌ ، به‌ڵام ئه‌مڕۆ شێوازێكى شێتانه‌ى پێوه‌ دیاره‌ ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كار به‌م شێوه‌یه‌ بڕوا ، ئه‌وا له‌ داهاتوو هێچ ژیان له‌سه‌ر زه‌ویدا نامێنێت ). ساڵى 1923 ز خه‌ڵاتى (نۆبڵ)ى وه‌رگرت له‌لایه‌ن پاشای سوید ، پاشان له‌به‌رلین نیشته‌ جێبوو كه‌ میوانه‌كانى له‌ سه‌رانسه‌رى جیهان ده‌هاتن بۆلاى و گوێیان له‌ قسه‌كانى ده‌گرت ، تا ساڵى 1929 ز كاتێك ته‌مه‌نى گه‌یشته‌ په‌نجاساڵ بڕیارى ونبوونى دا و كه‌س نه‌یزانى له‌ كوێ ده‌ژیت ، له‌ 18 ئه‌پریل ساڵى 1955 ز له‌ شارى برنستون ئاینیشتاین كۆچى دوایى كرد،..زۆر له‌ زانكۆكان پێشبڕكێیان بوو تا مێشكى ئه‌م پیاوه‌ به‌ده‌ست بهێنن تا نهێنیه‌كانى ئه‌م زانایه‌ بزانن،.
زاناى فیزا ئه‌لبیرت ئاینیشتاین پله‌ى گه‌وره‌ترین زاناى له‌ جیهاندا به‌ده‌ستى هێنا ، پاشان ئیسحاق نیوتین له‌ دواى ئه‌و دێت ، و ئه‌م پله‌یه‌ى له‌ گۆڤارى جیهانى پێبه‌خشرا كه‌ سه‌د زانا له‌ به‌ناوبانگترین زاناكانى ئه‌م بواره‌ به‌شداریان تێدا كرد .
زانا برایت جرین له‌ زانكۆى كۆلۆمبیاى ئه‌مریكى ده‌ڵێت تیۆره‌كانى ئاینیشتاین به‌ تایبه‌تى تیۆرى ڕێژه‌یى هه‌موو بیروڕایه‌كانى سه‌باره‌ت ، بۆشایى ئاسمان و كات گۆڕى ، كه‌له‌ جیاتى ئه‌م دووانه‌ جیهانێكى سه‌یر و جوڵاوى پێشكه‌ش كرد كه‌ بۆشایى و زه‌مان(كات) تێیدا ده‌جوڵێنه‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ بیروڕاكانى زۆر قورسن به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاینیشتاین هه‌ر به‌ به‌ناوبانگترین زانا داده‌نرێت و هه‌ر ئه‌م قورسییه‌ بوو به‌ هۆكارى ناوبانگیه‌كه‌ى تا ئه‌مڕۆشى تێدابێت . چونكه‌ بۆ زانست ژیاو و خه‌باتى له‌ پێناو جێبه‌جێ كردنى تاقیكردنه‌وه‌كان و بیروڕاكانى ده‌كرد ، هه‌ر بۆیه‌ شوێنى خۆى له‌ مێژوودا دیارى كرد.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

101

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

رابورتي احيا
قۆناغه‌كانى په‌ره‌سه‌ندنى ژينگه‌ى مرۆڤ

له‌و كاته‌وه‌ كه‌ زه‌وى دروست بووه‌ هه تا ئه مرو ناوه ندى ئه و زينكه يه ى كه تيايدا ده زين به رده وام له كوران دا بووه ،ئه م به ره سه ندنى زينكه يه بوه ته هوى جيابوونه وه ى ئه م قوناغانه:

۱-قوناغى كونجاندنى زه وى بو بيشوازى مروف:

ئه م قوناغه به رده وام بوو هه تا ئه و كاته ى زه وى كونجاو بوو بو ده ركه وتنى مروف له سه رى .له م ماوه يه دا تويزى زيندوو ئاوى سه ر زه وى به ره ى سه ندوو جه ند جوريكى جياواز له كيانله وه رو رووه ك و سامانى كانزايى ده ركه وتن ،ئه م قوناغه زوربه ى ميزووى زه وى ده كريته وه تا ده ركه وتنى مروف له سه ر زه وى.
۲.قوناغى راو:-

له ماوه ى زيانى مروف دا به رده وام كه راوه به شوينى خواردن و خوارده مه نى له جوارجيوه ى ئه و زينكه ى كه تيايدا زياوه و فريرى راو بووه،له م قوناغه دا مروف بيرى له كاريكه رى و زيانه كانى سه ر زينكه نه كردبوه وه وه كاريكه رى له سه ر زينكه كه ى كه م بووه.

۳.قوناغى كشتوكال:-

ده توانين ئه م قوناغه به سه ره تاى ده سبيكردنى كاريكه رى سلبى مروف بو سه ر زينكه دابنيين كه به سووتانى دارستانه كان ده ستى بيكرد بو مه به ستى كشتوكال و مه رو مالات.

۴.قوناغى شورشى بيشه سازى:-

ئه م قوناغه له ناوه را ستى سه ده ى هه زده هه م ده ست بى ده كات تا ناوه راستى سه ده ى بيسته م كاتيك مروف ده ستى كرد به به كارهينانى ئاميرو دروست كردنى كاركه بو بركردنه وه ى بيوستييه كانى خوى و سوتاندنى سووته مه نى بو به گه رخستنى كارگه و هوكاره كانى كواستنه وه (ئوتومبيل و كه شتى و شه مه نده فه رو فروكه)،هه روه ها له م قوناغه دا مروف ده ستى كرد به كوج كردن له لاديكانه وه بو شاره كان،وه زيادبوونى وماره ى دانيشتوانى شار كه ئه نجام دا روز به روز روودانى كيشه ى ترسناك له سه ر زينكه.

۵.قوناغى شورشى زانيارى:

ئه و قوناغه يه كه ئستا تيايدا ده زين كه له نيوه ى دووه مى سه ده ى بيسته وه ده ست بى ده كات له م قوناغه دا زانستى ئه له كرتونى كومبيوته ر ده ركه وت به تايبه تى دواى دوزينه وه ى ترانزسته رو هوكاره كانى كواستنه وه به ره ى سه ندوو شورشى بيشه سازى كه يشته لوتكه و كيشه ى جوراوجورى زينكه ده ستى بيكرد وه ك :بيس بوونى هه واو خاك و ئاو و كه مبوونه وه ى سامانه سروشتييه كان و زيادببونى زماره ى دانيشتووانى سه ر زه وى ،كه واى كرد لايه نه به ربرس و نابه ربرسه كان ده ستيان كرد به ريكخستنى سيمينارو كونفراس له سه ر ئه م كيشانه و دانانى ريكه جاره ى كونجاو له بيناو باراستنى زينكه و به رده وامبوونى سامانه سرووشتييه كان و زيانيكى ته ندروست بو نه وه كانى داهات و .

زينكه:

له ووشه ى ( environ)كه با ماناى ده وروبه ر ديت وه ريكراوه كه بريتييه له (هه موو بارو هوكارانه ديت كه كاريكه رى ده كه نه سه ر زيانى هه موو زينده وه ران له سه ر زه وى .
يان زينكه به كويره ى (environtal protection act)بيناسه كراوه و ده ليت ((هه موو ئه و هوكاره فيزيايى و بايلوجيانه ى ده ورووبه ر ده كريته وه كه كاريكه رى ده كه نه سه ر يه كترى ))
زاانستى زينكه زانستيكى كشتكيره كه بيويسته زور زانستى تر تيايدا تيكه ل بكريت وه كو زانسته كانى (فيزيا،كيميا،بايلوجى،جيول� �� �جى،جوكرافيا،به روه رده،ئابوورى،........هتد)
زينده وه را ن له سه ر زه وى هه ر له بجوكترينه وه (فايروس و به كتريا و كه رووه كان )هه تا
كه وره ترين زينده وه رى كوى زه وى زينكه ى تايبه تى خوى هه يه.

زينكه زانى :-
زاناى ئه لمانى ئه رست هاكل(۱۸۶۹)ووشه ى (ecology)بو ماناى زينكه زانى داناو كه به مانا يونانيه كه ى (oikos)=خانوو،مال و (logy)=زانست ديت.
زينكه زانى بريتى يه له و زانسته ى كه ده رباره ى كارليك و كاريكه رى زينده واران له كه ل زينكه سرووشتييه كان ده دويت ،كه هه ردوو راسته وخوو به به رده وامى كاريكه رى ده كه نه سه ر يه ك.
هه ر كورانيك له زينكه ى سرووشتى كاريكه رى هه يه له سه ر زينده وه را ن و وه به بيجه وانه شه وه.

ريكخستنى زينكه(ئاسته كانى ريكخستنى زينكه)
۱.زينده وه ر
۲.كومه له ى زينده يى
۳.كومه لكاى زينده يى
۴.سيستمى زينكه يى
۵.زينده به رك.
زينده وه ر :-
يه كه ى بيكهاته ى سيستمى زينكه يه (زينده وه ر تواناى هه يه زور بيت ،كه شه بكات،هاوسه نك رابكريت ،به ره بسينيت،كارداناوه ى كارليكه كانى هه بيت،ماده ى بوماوه ى تيا بيت)
كومه له يى زينده يى:-
بريتييه له كومه له زينده وه ريكى هه مان جورو تاك كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراوادا ده زين.
كومه لكه يى زينده يى:-
بريتييه له كوى هه موو ئه و كومه له زينده ييانه ى كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراودا ده زين و كارليك له سه ر يه كترى ده كه ن.
سيستمى زينكه يى:-
يه كه ى فرمانه له زانستى زينكه زانى دا كه بيك ديت له هه ردوو كومه له ى زينده يى و ئه و زينكه يه ى تيايدا ده زين و به توندجى بشت به يه كتر ده به ستن بو به رده وامى بروسه ى زيان له ريكه ى هاتنه ناوه و جوونه ده ره وه ى ماده كيمياوييه كان و ووزه.
زينده به رك:-
ئه و به شه ى زه وييه كه زيانى تيادايه و قولترين به شى زه رياكان ده كريته وه تا به رزترين كه ش له (به ركى كاز(سبوره كانى رووه ك وه كه رووه كانى تيادا بلاو ده بيته وه و هه روه ها ئه و جينه ى سه ره وه ى خاك ده كريته وه كه تواناى دابين كردنى زيانى هه يه بو مروف.
له ۳ به ش بيكهاتووه
*به شى ئاو
*به شى هه وا
*به شى خاك

هه ريمى زيندوو :

بريتييه له ناوجه يه كى سروشتى فراوان كه كومه لكه يه كى له هه موو جوره كانى زينده وه ر (له كيانله به رو رووه ك و وردبينه زينده وه رى)تيايدايه وه كو (هه ريمى دارستان ،هه ريمى بيايان ،هه ريمى به سته له ك)
هه ريمى زيندووه كان فراوانترو ئالوزترن له سيستمه ى زينكه يى ،به لام له روويى بيكهاته وه وه ك يه كن به لام هه ندى جياوازى له زماره ى جورة زينده وه رانا له شوينه جوكرافيه جياجياكان دا به جدى ده كريت .
سيسته مى زينكه يى له روويى بيكهاتنه وه بيك ديت له هوكاره زينده يه كان و هوكاره نازينده ييه كان:
هوكاره نازينده ييه كان بيك ديت له
ا.هوكاره فيزياييه كان(راده ى تيشكى خور،بله ى كه رمى ،راده ى شى و ئاراسته ى با..........)
ب.هوكاره كيمياييه كان:بريتى يه له (ماده نا ئه ندامييه كان وه كو كاربون و نايتروجين و دوانه ئوكسيدى كاربون و ئوكسجين و .......)كه به زدارى له سوورى سروشتى ()ده كه ن.
ج.ئاويته ئه ندامى يه كان(بروتين و كاربوهيدرات و ......)

هوكاره زينده ييه كان:
هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا ده زين.
زينده زه ران له سيسته مى زينكه يى به كويره ى جونيتى ئه و ووزه يه ى وه رى ده كرن ده كريت به م به شانه وه:
۱.به رهه مهينه ره كان:هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه ده توانن خويان خوراك بو خويان دروست بكه ن له ريكه ى بروسه يه كى ئالوز كه بيى ده وتريت (روشنه بيكهاتن)به بونى ئاو دوانه ئوكسيدى كاربون به يارمه تى تيشكى خور زينده وه رانى وه ك (قه وزه كان و رووه كه سه وزه كان) وه ههندى جورى به كترياش ده كريته وه.

به رهه م هينه ره كان ده توانن ووزه ى خور بكورن بو ووزه ى كيميايى و له ئاويته يه كى ئه ندامى ئالوز كوى بكه نه وه (كلوكوز)،دواى ئه وه به رهه مهينه ره كان ئه توانن شه كرى كلوكوز به ريكه ى كارليكى زور ئالوزتر بو بكورن بو( بروتين و كاربوهيدرات و فيتامين .........) كه يارمه تى بوونى مادده ى خوراكى وه ك نايتروجين و فوسفورو كبريت و كانزاكان كه له زينكه يه ك دا هه ن.

۲.به كارهينه ره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه ناتوانن خوراك بو خويان دروست بكه ن به لكو بشت ده به ستن به به رهه مهينه ره كان به شيوه ى راسته وخو يان ناراسته وخو،كه ئه ميش ده كريت به جه ند جوريكه وه:
ا.كياخوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه رووه ك ده خون و راسته وخو بشت به خواردنى رووه ك ده به ستن.
ب.كوشت خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه كوشت ده خون و بشت به خواردنى كيانله وه رانى تر ده به ستن ،وه كو (شير،بلنك،كورك،هه لو..........)
ج.هه مه جه شن خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه بشت به خواردنى هه ردوو رووه ك و كوشت ده به ستن وه كو (ريوى ،مروف،...)

كه نده خور:ئه و زينده وه رانه ن كه لاشه ى بوكه نى زينده وه رى مردوو ده خون وه كو (داله كه ر خور و كه متيار)

۳.شيكه ره وه كان:
ئه و زيندوه رانه ن كه له ريكه ى هه لوه شاندنى باشماوه ى زينده وه ره وه را ن و زينده وه ره مردووه كان ووزه يان ده ست ده كه ويت وه كو (به كتريا و كه رووه كان).
كه ده توانن مادده سه ره تاييه كان بكه ريننه وه بو سروشت ئه م مادانه جاريكى تر له ريكه ر به رهه مهينه ره كانه وه به كاربهينريته وه،زينده وه ره شيكه ره وه كان كرنكى زوريان له هه موو سيسته ميكى زينكه يى هه يه جونكه ئه م زينده وه رانه هه لده ستن به ته واو كردن و به رده وامى سوورى خواردنى توخمه كان له سروشت دا.

زنجيره ى خوراك:
بريتييه له ريره وى ووزه له قوناغه جياوازه كان دا كه ئامانجه كانى شيوازى خواردنى تيا به يره و ده كريت له لايه ن زنجيره يه ك زينده وه ره وه ،زنجيره ى خوراك به به رهه م هينه ر ده ست بى ده كات و به كوشت خور كوتاى ديت.
*قه وزه-ماسى بجووك-ماسى كه وره تر-ماسى قرش
*كيا-ئاسك-بلنك

تورى خوراك:
بريتييه له جه ند زنجيره يه كى خوراك كه له نميوانيان دا به يوه ندى هه يه و كارده كه نه سه ر يه كتر تورى خوراك زور ئالوزترو فراوانتره له زنجيره ى خوراك و له هه موو سيسته ميكى زينكه يى ده بينرت.

هه ره مى ووزه:
بريتييه له و هيلكارييه شيوه هه ره مييه يه ى يان سيكوشه ييه ى كه تيايدا روشتن و تيبه ر بوون و وون بوونى ووزه له زنجيره خوراك دا روون ده كاته وه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

102

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

راپۆرت/[پرۆژەكانی كشتوكاڵ لەسنووری ئیدارە گەرمیان ساڵی 2011]

حسین عزیز
بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی گەرمیان لەبوارەكانی (خزمەتگوزاری، بەرهەمهێنانی دانەوێڵە، سامانی ئاژەڵ ، ماسی،پاراستنی ڕووەك ، بواری بیناسازی، ڕێنمای كشتوكاڵ ،پاراستنی ڕوەكی ، باخداری، بەرهەمهێنانی نەمام، تۆێژینەوەی كشتوكاڵی زەوی وزاردا) (18)پرۆژەی بەبڕی(9،895،950،000) دیناری جێبەجێ كردوە. ئاستی بەرهەمهێنان بە شێوەیەكی بەرچاو زیادی كردوە. هەناردەی گەرمیان دەچێتە بازاڕەكانی پێنجۆێن و سلێمانی و كەركوك. بەشێوەیەك لە پێنج مانگی كۆتای ساڵی 2011دا (15) هەزار تۆن بەرهەمی سەوزەی هاوینەولەوەرزی زستانیشدا نزیكەی (60)هەزار تۆن گەنمی بەرهەم هێناوە. كە كاریگەری ڕاستەوخۆی لە سەرگەشەكردنی ئابووری ناوچەكەو كوردستان هەیە.
دابین كردنی گەنمی بنە تۆو
لەسەربوودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كشتوكاڵی گەرمیان لە سنووری ئیدارەی گەرمیاندا، لە وەرزی هاوینی ڕابردوودا(3238) تۆن گەنمی باوڕپێكراو وەرگیراوەو دوای پاككردنەوە ودەرمان كردن ولە كیسەنانی بە نرخی پاڵەپشت كراوی%50 بەسەر(2470)جوتیاری ناوچەكەدا دابەشكراوە. بڕی پارەی دابینكراوییش بریتی بووە لە (2،650،000،000) ئەمەجگەلەوەی بەنرخی پاڵەپشت كراوی %50بڕی (5100) تۆن پەینی كیمیاویش بەسەر جوتیاراندا دابەشكراوە.
خەرج كردنی كریێ گواستنەوە(بەبازاڕكردن)
لەهاوینی ڕابردوودا لە سنووری ئیدارەی گەرمیان بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەسەر بودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی بڕی (600،000،000)ملیۆن دینار بەمەبەستی گواستنەوەی بەرهەمی جوتیاران لە كێڵگەكانەوە بۆ عەلوەكان خەرج كراوە كە %60ی كرێی گواستنەوەدەكات لە چوارچێوەی بڕیاری بەبازاڕكردنی بەرهەمی جوتیاران.
بۆپەرەپێدانی پرۆژەكانی گەنمە شامی لە سنووری ئیدارەی گەرمیان بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆلەسەربوودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كشتوكاڵی گەرمیان بڕی(120)ملیۆن دیناربۆ كڕینی بنەتۆو بەنرخی پاڵەپشت كراوی %75هاوكاری جوتیاران كراوە.
بەرهەمی پەتاتە
بە گوژمەی (550،000،000)دینارلەسنووری ئیدارەی گەرمیان (267)تۆن بنە تۆوی پەتاتەبەسەر (60)جوتیاردا دابەشكراوە.بەنرخی پاڵە پشتكراوی%50.دەریش كەوتووە چاندنی پەتاتە لە گەڵ كەشوهەوای ناوچەكەدا گونجاوە.

لەبواری باخداریدا
بەڕێوەبەرایەتی دارستان وپاوانی گەرمیان بە شێوەیەكی ڕاستەوە خۆ لە هەردوو وەرزی هاوین وپایزی ساڵی 2011دا شازدە پرۆژەی خستوەتە بواری جێبەجێكردنەوە،لەبواری باخداریدا نۆ پرۆژەی باخی(زەیتوون،خورما،هەنار،� �ەرهەم هێنانی نەمام)و چوار پرۆژەی دارستان و سێ پرۆژەی پاوانی وەك(وێنجە،چاككردنی لەوەڕگەی سروشتی،بەستنی ئامێر)بەبڕی(1،100،000،000)دینار� �ەرج كردوە.هەروەهادرووستكردنی پاركی دارستان كە (300)دۆنم زەوی لە نزیك زانگۆی گەرمیان لە شاری كەلار كە پرۆژەیەكی ستراتیژیە بۆ سەوەزكردنی شاری كەلاروبوودجەی تەرخانكراویش نزیكەی (591،056،000)دیناركاركردنیش لەم پرۆژەیەدا لە قۆناغی كۆتایدایە.ئاستی بەرهەم هێنانی نەمامیش لە بەڕێوەبەرایەتی پاوان ودارستانی گەرمیان لە ساڵی 2011دا گەیشتوەتە(93)هەزار نەمام بەنرخی داشكاو بەسەر جوتیاراندا دابەشكراوە.
كێڵگەكانی پەلەوەر وماسی
بۆ پەرەپێدانی كێڵگەكانی پەلەوەر وزیاد كردنی بەرهەم هێنانی گۆشتی سپی لەگەرمیان بڕی (450،000،000)دینار دابین كراوە،بۆ كڕینی ئالیك هەرجوتیارێكیش لە سێ تۆن تا پازدە تۆن ئالێكی وەرگرتووە،لەسنووری ئیدارەی گەرمیانیش (150)خاوەن كێڵگەی پەلەوەر سوود مەندبوون،بەنرخی پاڵەپشتكراو.
كڕینی ئالیك بۆ پرۆژەكانی بەخێوكردنی ماسیش لەسەر بوودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كشتوكاڵی گەرمیان زیاتر لە (60،000،000)ملیۆن دینار تەرخان كراوە.
پاراستنی ڕوەك وبەروبوومە كشتوكاڵیەكان
بۆپارستنی بەرهەمی جوتیاران لە نەخۆشیە جۆراو جۆرەكان بەگژداچوونەوەی مێروە زیان بەخشەكان قڕكەری كیمیاوی دابین كراوە دژی مێروی(توتا،ئەبسولتا)لەسنوو ری گەرمیان(139،250،000)دینار ودابین كردنی موادی قڕكەری نەخۆشیە كشتوكاڵیەكان (195،375،000)دینار.بەسەر جووتیاراندابەنرخی داشكاوی %75لە كاتی پێویستدا دابەشكراوە.هەڵمەتێكیش بۆ كێوماڵكردنی (سن وكیسەڵە)لە سنووری ئیدارەی گەرمیان لە وەرزی بەهاری ڕابردوودابە بڕی(8،700،000)دینار بەڕێوەچوە،ئەمە جگەلە ڕووماڵكردنی ئەوناوچانەی كەترسی هەبوونی مێروی زیانبەخش(سن،كیسەڵە،تووتا،� �ەبسولتا)ی لێكراوە.هەروەها بۆ ئاشناكردنی فەرمانبەران وجوتیاران بەدواین گۆڕانكاریەكانی بواری كشتوكاڵ چەندین خولی هوشیاركردنەوە كراوەتەوە.لەلایەن مامۆستای پسپۆڕو شارەزالە كێڵگە پەلەوەریەكاندا گوژەی تەرخان كراویش بۆ خولەكان(98،971،000)دینارە.

تۆێژینەوەی كشتوكاڵی
لەبواری تۆێژینەوەی كشتوكاڵید تۆێژینەوەی جۆراو جۆری زستانە لە سەر (20)كۆمەڵەی جیاجیای گەنمی نان وتۆێژینەوە لەسەر(9)كۆمەڵەی بەرهەمی جۆ و(10)كۆمەڵەی پاقلەمەنیەكانی وەك (نیسك ،نۆك،پاقلە)كراوە هەروەها تۆێژینەوەلە سەر بەرهەمەكانی هاوینەی وەك كونجی و(3)تۆێژینەوە لە بواری چەڵتووك ویەك تۆێژینەوەش لەسەر گەنمە شامی ئەنجامدراوە،پارەی تەرخان كراویش بۆ تۆێژینەوەكان بریتیەلە(62،790،000)دینار.
خانووی پلاستیكی
خانووی پلاستیكی لە سنووری گەرمیان سەركەوتنی بەرچاوی بەدەست هێناوە،بەردەوام خواست لەسەر خانوە پلاستیكیەكان لە زیاد بوندایە وبازڕەكانیش پڕن لە بەرهەمی خانوی پلاستیكی سنوورەكە.بۆ ئەوەمەبەستەش لە ساڵی 2011دا(60)خانووی پلاستیكی بە%25نرخەكەی دراوە بە جوتیاران وحكومەتی هەرێمی كوردستان بڕی(350،814،000)دیناری خەرج كردوە.
لەبواری بینا سازیدا
بۆدابین كردنی شۆێنێكی گونجاو ڕای كردنی مامەڵەوە ئیشوكاری ڕۆژانەی هاوڵاتیان سێ بینای گونجاو بۆ هەریەك لە بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی خانەقینبەبڕی(500،000،000)ملیۆن دینارو، دروستكردنی بینای گەنجینەلە ناحیەی ئاخ جەلەربە گوژمەی (100،000،000)ملیۆن دینارو دروستكردنی بینای گەنجینە بۆ هۆبەی كشتوكاڵی تەكیەی كاكەمەند بە(150،000،000)ملیۆن دینار لە قۆناغی تەندەریندایە.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

103

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

فێركارى و په‌یوه‌ندى به‌گه‌شه‌كردنى ئابورى
را بورتي ئابوري

بێ گومان په‌یوه‌ندى یه‌كى تووند و تۆڵ له‌ نێوان پلاندانانى فێركارى و گه‌شه‌كردن دا هه‌یه‌، چونكه‌ له‌ رِاستى دا ئامێرێكه‌ له‌ ئامێره‌كانى، هه‌وڵێكى چالاكه‌ بۆ رِاگرتنى ئه‌و ئارِاستانه‌ى گه‌شه‌كردن كه‌ ئه‌مرِۆكه‌ له‌ ئارادان، و رِێنمایى كردنیان بۆ به‌ده‌ست هێنانى ئه‌و ئامانجه‌ى به‌رژه‌وه‌ندى یه‌ باڵاكانى كۆمه‌لڕ به‌دى ده‌هێنن، هه‌ربۆیه‌ زۆرێك له‌ په‌روه‌رشكاران هه‌ستاون به‌ په‌یوه‌ست كردنى پلاندانانى فێركارى به‌ گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌وه‌ و هه‌مئاهه‌نگى له‌ نێوانیاندا،ئه‌وه‌ش له‌ پێناو په‌ره‌پێدانى چالاكى تاك و كۆمه‌لڕ، و سوود وه‌رگرتن له‌ توانسته‌ رِه‌خساوه‌كان تا ئه‌وپه‌رِى توانا.
ئه‌و په‌یوه‌ندى یه‌ ته‌واوكارى یه‌ كاتێك ده‌ركه‌وت كه‌ وادانرابوو فێركردن وه‌ به‌رهێنانێكى ئابورى یه‌ له‌ داهاتى مرۆیى ئه‌مه‌ش ده‌كه‌وێته‌ بواره‌كانى پلاندانانى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌وه‌،چونكه‌ تێرِوانین بۆ فێركردن وه‌كو فاكته‌رێكى به‌رهه‌م هێنان لایه‌نێكه‌ له‌لایه‌نه‌كانى شوێن و پێگه‌ى فێركردن له‌ پرِۆسه‌ى ئابورى دا،هه‌روه‌ها به‌هاكه‌ى وه‌كو فاكته‌رێكى كاتێكردن له‌سه‌ر جۆره‌كانى به‌كاربردن ئاسته‌نگ بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى دروست ده‌كات.
له‌ ووڵاتانى عه‌رِه‌بى، هه‌روه‌كو ووڵاتانى تریش،بیر و رِایه‌كى بڵاو و به‌هێز هه‌یه‌ كه‌ فێركردن ده‌روازه‌ى بنه‌رِه‌تى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌، و په‌یوه‌ندى نێوانیشیان زۆر كۆن و دێرینه‌،ده‌بینین (( ئاده‌م سمیپ)) كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ فه‌یله‌سوفه‌كانى ئابورى له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌هه‌م دووپاتى كردۆته‌وه‌ كه‌ رِاهێنان و فێركردن زۆر گرنگ و بایه‌خداره‌ له‌ به‌رز كردنه‌وه‌ى تواناى به‌رهه‌م هێنانى كرێكار، و زیاتر شاره‌زا بوونى له‌ كاره‌كه‌ى، هه‌روه‌ها ئاماژه‌ى به‌وه‌ش كردووه‌ كه‌ فێركردن و پلاندانان بۆى زۆر گرنگه‌ بۆ سه‌قامگیر بوونى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى و به‌مه‌رجێكى پێوویستى ده‌زانآ بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى.
پلاندانانى فێركارى به‌ ته‌نها ئامانجى هێنانه‌دى پێداوویستیه‌كانى گه‌شه‌كردنى ئابورى نیه‌ به‌ڵكو ئامانجى هێنانه‌دى پێداوویستیه‌كانى گه‌شه‌كردنه‌به‌ ته‌واوى ماناى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و رِۆشنبیرى به‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ جیاوازى یه‌ كانى یه‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ پێشكه‌وتنى ئاده‌میزاد و گۆرِانى هه‌ڵوێسته‌كانى یه‌وه‌ .
بآ گومان پێشتر تآ رِوانینێكى كۆن بووه‌ له‌سه‌ر پرِۆژه‌كانى گه‌شه‌سه‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تى و وا زانراوه‌ كه‌ پرِۆژه‌ى به‌كاربردنن و رِاسته‌و خۆ قازانج یان داهاتى ئابورى به‌ده‌ست ناهێنن،هه‌روه‌كو مه‌سه‌له‌ى فێركردن كه‌ پێشتر باس كرا،به‌ڵام ئه‌م تێرِوانى نه‌ گۆرِانى به‌سه‌ر داهات و ئێستاكه‌ به‌ جۆرێك سه‌یرى به‌رنامه‌ى گه‌شه‌كردن و خزمه‌تگوزارى كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌كرآ كه‌ سوود و قازانجى ئابورى هه‌یه‌ كه‌ به‌ هۆى شاره‌زایى و پسپۆرِى یه‌وه‌ به‌ده‌ست دێت له‌ ئه‌نجامى فێركردنه‌وه‌ ئه‌وه‌ش كاریگه‌ره‌ له‌ سه‌ر به‌رهه‌م هێنان و تواناى كاركردن و درێژه‌دان پآ ى،له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین گه‌شه‌سه‌ندنى كۆمه‌ڵایه‌تى بریتى یه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك به‌رنامه‌ى ئابورى، و وه‌به‌رهێنان تیایدا درێژخایه‌نه‌ و سوود و قازانجه‌كه‌شه‌ مسۆگه‌ره‌.
زۆر له‌ مێژه‌ ئابورى ناسه‌كان پێداگرى ده‌كه‌ن له‌سه‌ر گرنگى رِۆڵى فێركردن له‌ گه‌شه‌كردنى ئابورى، و شێوازه‌كانى بایه‌خدان له‌ نێوان به‌رگرى گشتى له‌ فێركردن به‌ مانایه‌ى گه‌وره‌ترین هێزه‌ له‌ پێكهێنانى كۆمه‌ڵگایه‌كى ئاره‌زوومه‌ندى پێشكه‌وتن و پێوه‌ره‌كانى ئابورى كه‌ پاشماوه‌ى فێركردن و تێكرِایه‌كانیه‌تى.
بآ گومان ده‌بآ بڵێین پلاندانانى فێركردن كارده‌كاته‌ سه‌ر گۆرِینى سه‌قام گیرى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى ، و سازكردنى بارو دۆخێكى گونجاو بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى، سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تى زیاتر بۆ تاكه‌كان ده‌رِه‌خسێنآ له‌ فێركردن تاوه‌كو به‌هره‌ و تواناكانیان ده‌رده‌كه‌وێت. له‌گه‌لڕ ئه‌وه‌ش دا تاكو ئێستا كه‌مێك ده‌رباره‌ى رِۆڵى پلاندانانى فێركردن ده‌زانین له‌ پێشكه‌وتنى ئابورى كه‌ له‌ قۆناغه‌كانى سه‌ره‌تایى گه‌شه‌سه‌ندن دایه‌ به‌ڵام هه‌ندآ به‌ڵگه‌ش له‌ ئارادان له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ گرنگترین داخوازیه‌كانى گه‌یشتن به‌ ئابورى یه‌كى به‌هێزه‌.
چه‌ند بابه‌تێكى بنه‌رِه‌تى له‌ بابه‌تى پلاندانان و گه‌شه‌كردن دا هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌ بیر و هۆشمان جێگیر بێت ئه‌وا زۆر كۆشش و كات و ده‌مه‌قاڵێمان بۆ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، ئه‌و بابه‌تانه‌ش به‌ڵگه‌ نه‌ویستن به‌ڵام ده‌بێت به‌باشى بیریان ڵا بكرێته‌وه‌ ئه‌وانه‌ش بریتین له‌ :.
بابه‌تى یه‌كه‌م:.
مه‌به‌ست له‌ گه‌شه‌كردن له‌ هه‌موو بواره‌كاندا - گه‌شه‌كردنى گشتگیره‌ نه‌ك به‌ ته‌نها گه‌شه‌كردنى ئابورى، لێره‌دا پێوویسته‌ جیاوازى بكرآ له‌ نێوان (گه‌شه‌ ) و (گه‌شه‌پێدان) ،گه‌شه‌ى ئابورى به‌تآ رِوانینى توێژه‌ر... رِێگایه‌كه‌ ئامانجى به‌دیهێنانى ووزه‌یه‌ ئه‌م ووزه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى زیاد بوونى ئابورى له‌ ماوه‌یه‌كى دیاریكراودا، به‌ڵام گه‌شه‌پێدان ئابورى پرِۆسه‌یه‌كه‌ پێشكه‌وتن و دواكه‌وتنى ئابورى نه‌ته‌وه‌یى ده‌خاته‌وه‌ به‌ چه‌شنێك كارده‌كات تواناى به‌رهه‌م هێنانى زیاتر بێت به‌مه‌ش به‌رده‌وام به‌رهه‌مى تاك یان كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و زیاد بوون ده‌چێت.
بۆیه‌ گه‌شه‌پێدانى ئابورى گه‌شه‌ى ئابورى نى یه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ پێوویسته‌ له‌ بیر و هۆشى پلان دارِێژه‌راندا بێت و به‌تایبه‌تیش په‌روه‌رشكاران.
بابه‌تى دووهه‌م:.
ئه‌مه‌ش بابه‌تێكه‌ پێوویسته‌ پلاندانانى فێركردن له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ بگرێت ئه‌ویش ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت كار بكاته‌ سه‌ر گه‌شه‌پێدان له‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانیه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر چه‌شنێك بێت له‌ په‌روه‌رده‌، هه‌ندآ جۆرى په‌روه‌رده‌ هه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى پێچه‌وانه‌ى ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدان، ئه‌گه‌ر ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدان دانه‌نرآ تیایدا،بۆ ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ و نیشانه‌ى زۆر هه‌یه‌ كه‌ دیارترینیان بوونى ژماره‌یه‌كى زۆر بێكارى یه‌ له‌ ناوچینى رِۆشنبیران، و به‌تایبه‌تیش بێكارى رِۆشنبیران له‌ ووڵاتانى تازه‌ گه‌شه‌كردوو زۆر په‌ره‌ى سه‌ندووه‌،بۆیه‌ هه‌ر په‌روه‌رده‌یه‌ك نابێته‌ هۆى گه‌شه‌پێدان، پێوویسته‌ ئه‌و شته‌ خوازراوانه‌ له‌ناو په‌روه‌رده‌ دابنرێت كه‌ ده‌بنه‌ هۆى گه‌شه‌پێدان،كه‌واته‌ بێگومان ده‌بێت پلاندانانى فێركارى هه‌بێت چوونكه‌ له‌ كۆتایى دا هه‌ر ئه‌و رِێكخه‌ر و هۆكار و ئامێره‌ كه‌ هه‌ولڕ ده‌دات ئه‌وه‌ى له‌ تواناى دایه‌ ئه‌نجامى بدات، وابكات په‌روه‌رده‌ به‌ شێوه‌یه‌كى كردارى له‌خزمه‌ت گه‌شه‌پێدانى گشتگیردابێت به‌هه‌موو رِه‌هه‌نده‌كانى یه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ خزمه‌ت پێداوویستى یه‌كانى هێزى كار دابآ له‌ لایه‌كه‌وه‌، و گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تیش له‌ لایه‌كى دیكه‌وه‌.
بابه‌تى سێهه‌م:.
ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندى یه‌ له‌ نێوان فێركردن و هۆكاره‌كانى ترى كۆمه‌ڵایه‌تى و ئابورى كه‌ په‌یوه‌ندى یه‌كى بازنه‌یى یه‌، زۆرێك له‌ په‌روه‌رشكاران پآ یان وایه‌ په‌یوه‌ندى یه‌كه‌ هێڵى یه‌، نه‌ په‌روه‌رده‌ به‌ ته‌نها گرفتى ئه‌و بارودۆخه‌ ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌یه‌،و نه‌ ئه‌و هۆكارانه‌ش گرفتى په‌روه‌رده‌ن،به‌ڵكو له‌ نێوانیاندا وه‌رگرتن و پێدان هه‌یه‌.
پلاندانانى ساغ و ته‌واو ده‌زانێت ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ له‌ نێوان وه‌رگرتن و پێدان و باشترین شێواز ده‌رده‌هێنآ لىَ ى بۆ هه‌ڵسانه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگا و تاك هه‌ڵسانه‌وه‌یه‌كى رِێك و پێك نه‌ك هه‌ڵسانه‌وه‌ىبه‌ ململانآ بءیه‌ بآ گومان پێوویسته‌ پلاندانان بازنه‌یى بێت.
بابه‌تى چواره‌م:.
گرنگترین شت له‌ پلان دانان شته‌ سه‌ره‌كى و یه‌كه‌مه‌كانه‌ ، و مه‌به‌ست له‌ سه‌ره‌كیه‌كان پێش خستنى پسپۆرِیه‌ك یان قۆناغێكى فێركارى یه‌ به‌سه‌ر یه‌كێكى تردا له‌ خه‌رجكردن و پشتیوانى كردن و بایه‌خ پێدان، و كێشه‌ى شته‌ سه‌ره‌كیه‌كان پێوویسته‌ له‌ دوو رِه‌هه‌نده‌وه‌ بۆى برِوانین:.
رِه‌هه‌ندى یه‌كه‌م:. پله‌ى گه‌شه‌ یان پێشكه‌وتن له‌ قۆناغه‌كان و چه‌شنه‌ جیاوازه‌كان له‌ فێركردن.
رِه‌هه‌ندى دووه‌م:. مه‌وداى پێوویستى له‌ فراوانكردن له‌ قۆناغه‌كان و چه‌شنه‌ جیاوازه‌كان له‌ فێركردن بۆ هێنانه‌دى ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى.
هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانى فێركردن پێوویسته‌ له‌ چوار چێوه‌یه‌كى گشتگیرى نه‌خشه‌ و پلانه‌كانى گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى دابێت و پێداوویستى یه‌كانى كه‌رته‌ جیاوازه‌كان له‌ به‌رچاو بگرێت، به‌ شێوه‌یه‌كى ئه‌و تۆ جآ به‌جآ كردنى پلانى فێركارى ببێته‌هۆى هێنانه‌دى هاوسه‌نگى یه‌ك له‌ گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى، بۆیه‌ هه‌ر پلاندانانیًك بۆ فێركردن له‌ سه‌ر بنه‌ماى دروشمى سیاسى دیاریكراو بنیات بنرێت بآ ئه‌وه‌ى مه‌سه‌له‌ ئابورى یه‌كانى له‌به‌رچاو بگرێت، یاخود پشت به‌ شێوازه‌ بابه‌تى یه‌كان نه‌ به‌ستێت، بآ گومان ده‌رئه‌نجامى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى ترسناكى لى ده‌كه‌وێته‌وه‌.

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

104

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

رابورتي كومبيته ر

ميزووى كومبيوته ر له سه ر مايكروسوفت



مایکرۆسۆفت پێکهاتووه‌ له‌ کۆمپانیایه‌کی چه‌ند نه‌ته‌وه‌یی بۆ به‌رهه‌م هێنانی زانیاری کۆمپیۆته‌ر.مێژووی مایکرۆسۆفت له‌ چواری نیسانی 1975 ده‌ست پێ ده‌کات،ئه‌و کاته‌ی که‌ به‌ ده‌ستی (بیل گه‌یتس Bill Gates و پل ئالن Paul Allen) له‌ ئالبۆکێرکی دامه‌زرا. مایکرۆسۆفت ویندۆز و مایکرۆسۆفت وۆرد پڕفرۆشترین به‌رهه‌می ئه‌و کۆمپانیایه‌ن.مایکرۆسۆفت به‌ به‌ده‌ست هێنانی 42،28 میلیارد دۆڵار له‌ ساڵ‌ و بوونی 76000 کارمه‌ند له‌ 102 ووڵات سه‌رکه‌وتنی مه‌زنی به‌ده‌ست هێناوه‌ . هه‌روه‌ها له‌ بواری دانان و دروست کردن و پێشکه‌ش کردنی بروانامه‌ و پشتیوانی له‌ خزمه‌تکاری سۆفت وێر بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کان ڕۆلێکی به‌رچاوی هه‌یه‌.


دامه‌زراندنی مایکرۆسۆفت 1985-1975


پاش خوێندنه‌وه‌ی یه‌که‌مین ژماره‌ی گۆڤاری Popular Electronics له‌ سه‌ره‌تایی کانوونی دووه‌می 1975 که‌ زانیاری له‌ باره‌ی Altair 8800 له‌ خۆ گرتبوو. بیل گه‌یتس له‌ گه‌ڵ کۆمپانیای MITS1 که‌ دروستکه‌ری ئه‌و کۆمپیۆته‌ره‌ بچووکه‌ بوو په‌یوه‌ندی کرد و ئه‌وانی له‌ به‌رهه‌م هینانی سۆفت وێرێکی به‌رنامه‌ نووسی بۆ Altair 8800 که‌ ناوی بێسیکی (Basic) لێنابوو ئاگادار کرده‌وه‌. بیل گه‌یتس ئه‌و کات ‌ کۆمپیۆته‌ری Altair و هیچ ئامێرێکی وه‌رگێرانی نه‌بوو. سه‌ره‌ڕای ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ ماوه‌ی 8 هه‌فته‌ی به‌سه‌ردا تێپه‌ر ببوو له‌ سازدانی سۆفت وێر ، ئه‌و و ئالن به‌رنامه‌یه‌کی ته‌وایان نووسی. وه‌رگێران له‌ ئه‌نجامی تاقیکردنه‌وه‌ کاری کرد و MITS رازی بوو به‌ کرینی Basic بۆ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مێکی نوێ به‌ ناوی Altair Basic ڕه‌وانه‌ی بازار بکات.


گه‌یتس کۆلیجی هارواردی به‌ جێ هێشت و بۆ ئالبۆکرکی له‌ نیومێکزیکۆ واته‌ ئه‌و جێگایه‌ی که‌ MITS لێ بوو ڕۆیشت و مایکرۆسۆفتی له‌وێ دامه‌زراند.


ناوی مایکرۆسۆفت یه‌که‌مین جار به‌ ڕێگه‌ی بیل گه‌یتس له‌ نامه‌یه‌کدا که‌ له‌ 29 نوامبه‌ری 1975 بۆ ( پل ئالن) نووسی بوو به‌کار هێنرا ، و له‌ 26 تشرینی دووه‌می 1977 به‌ ناوونیشانی هێمای بازری تۆمار کرا.یه‌که‌مین ئۆفیسی نێونه‌ته‌ویی مایکرۆسۆفت له‌ یه‌که‌مین رۆژی کانوونی دووه‌می سالی 1978 میلادی له‌ ژاپۆن به‌ ناوی Microsoft ASCII به‌ ناوونیشانی ئێستای Microsoft Japan دامه‌زرا. له‌ 1 کانوونی دووه‌می 1979 کۆمپانیا له‌ ئالبۆکرکی بۆ شوێنی نوێی له‌ Bellevue له‌ واشنگتۆن گواسترایه‌وه‌.


ئێستیو بالمر له‌ سالی 1980 په‌یوه‌ندی به‌وانه‌وه‌ کرد و له‌سه‌ر به‌رێوه‌به‌ری گشتی بیل گه‌یتس بۆ کۆمپانیا ڕازی بوو،مایکرۆسۆفت یه‌که‌مین سیسته‌می سه‌ره‌کی خۆی له‌ سالی 1980 ڕه‌وانی بازار کرد.ئه‌و سیسته‌مه‌ سه‌ره‌کیه‌ نووسخه‌یه‌ک بوو له‌ گۆڕانکاری یونیکس Unix که‌ به‌ وه‌رگرتنی مۆله‌ت له‌ کۆمپانیای AT&T2 به‌ ناوونیشانی (زی نێکس - (Xenix ڕه‌وانه‌ی بازار کرا.


زی نێکس زۆر بلاوو نه‌کرایه‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌تادا ته‌نیا به‌ده‌ستی به‌رهه‌م هێنه‌رانی سۆفت وێر سوودی لێوه‌رده‌گیرا. مایکرۆسۆفت وۆرد به‌ ناوونیشانی سه‌ره‌کی Multi-Tool Word به‌ هۆی ڕێکلامه‌که‌ی (هه‌رچی ده‌بینی ،هه‌رهه‌مانی وه‌رده‌گری) ناودار بوو. وۆرد هه‌روه‌ها یه‌که‌مین به‌رنامه‌ بوو که‌ تایبه‌تمه‌ندی پێشاندانی ناوه‌ڕۆکی وه‌کوو Bold تێدا بوو.


یه‌که‌مین جار کۆپی خۆڕایی نووسخه‌ی تاقیکردنه‌وه‌ی مایکرۆسۆفت وۆرد له‌گه‌ل ژماره‌ی 83نوامبه‌ری گۆڤاری PC World بڵاوو کرایه‌وه‌.و به‌و کاره‌ مایکرۆسۆفت وۆرد Microsoft Word یه‌که‌مین به‌رنامه‌ بوو له‌سه‌ر دیسک و له‌گه‌ل گۆڤار بڵاوو کرایه‌وه‌.


ئه‌گه‌ر چی Xenix هیچ کات ڕاسته‌وخۆ نه‌گه‌یشته‌ ئه‌و ڕاده‌ی بگاته‌ ده‌ستی گشتی.له‌به‌ر ئه‌وه‌ ڕێگای فرۆشتنی بۆ زۆربه‌ی به‌رهه‌م هێنه‌رانی دام وده‌زگای سه‌ره‌کی OEM3 رو‌خسا بوو. له‌ ناوه‌ندی هه‌شتاکان مایکرۆسۆفت به‌ ته‌واوی له‌ بازری یونیکس Unix چووه‌ ده‌ره‌وه‌. به‌ڵام سه‌رکه‌وتووی سه‌ره‌کی مایکرۆسۆفت له‌ گه‌ل DOS4 ڕووی دا ،پاش دانیشتنه‌کانی بێ ده‌رئه‌نجام له‌گه‌ل Research Digital کۆمپانیای IBM پرۆتۆکۆلێکی له‌گه‌ل مایکرۆسۆفت به‌ست تاکوو نووسخه‌ی نوێ له‌ سیسته‌می سه‌ره‌کی CP/M5 بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کانی که‌سی IBM به‌رهه‌م بێنێت .مایکرۆسۆفت بۆ ئه‌م کاره‌ سیسته‌مێکی سه‌ره‌کی وه‌ک سیسته‌می CP/M به‌ ناوی DOS-86 له‌ کۆمپانیای Scattle Products Computer و تیمی پترسن به‌ نرخی که‌متر له‌ 50 هه‌زار دۆلار کری. IBM ئه‌و ناوه‌ی بۆ ناوی PC-DOS گۆڕی. له‌به‌ر هۆکاری یاسایی کۆپی ڕایت که‌ ڕوبه‌ڕوی CP/M دابوو ، IBM سیسته‌می CP/M به‌ نرخی 250 دۆلار له‌ قه‌راغ PC-DOS که‌ 40 دۆلار نرخه‌که‌ی بوو ڕه‌وانه‌ی بازار کرد. و له‌ کۆتایی دا PC-DOS به‌ هۆکاری نرخی که‌متری ئاسایی کرا. له‌ ساله‌کانی 1983 مایکرۆسۆفت به‌ هاوکاری چه‌ند کۆمپانیایه‌کی تر کۆمپیۆته‌ری ماڵه‌وه‌ی به‌ ناوی MSX ڕه‌وانه‌ی بازار کرد. که‌ نووسخه‌ی DOS تایبه‌ت به‌ مایکرۆسۆفت، به‌ ناوی MSX-DOS له‌سه‌ر دامه‌زرا بوو ، که‌ له‌ ژاپۆن و ئه‌مریکای باشور زۆر لایه‌نگری بۆ خۆ ڕاکێشا .


به‌ تێپه‌ر بوونی ماوه‌یه‌ک که‌ کۆمپانیای Columbia Data Products به‌ سه‌رکه‌وتووی BIOS له‌شێوه‌ی IBM به‌رهه‌م هێنا ، بازار فراوان بوونی به‌رچاوی کۆمپیۆته‌ره‌کانی که‌سی وه‌کوو IBM له‌ لایه‌ن کۆمپانیاکانی Eagle Computer و Compaq به‌ خووه‌ بینی .ڕێکه‌وتننامه‌ی مایکرۆسۆفت له‌گه‌ل IBM ئه‌و ڕێگایه‌ی پێدا که‌ توانایی بڵاوو کردنه‌وه‌ و فرۆشتنی نووسخه‌ی DOS تایبه‌ت به‌ خۆی واته‌ MS-DOS هه‌بێت. به‌و هۆیه‌وه‌‌ مایکرۆسۆفت به‌ فرۆشتنی سیسته‌می سه‌ره‌کی خۆی له‌ گه‌رمی بازار بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کانی وه‌کوو IBM له‌ کۆمپانیایه‌کی بچوک بوو به‌ یه‌ک له‌ مه‌زنترین کۆمپانیاکانی سۆفت وێر له‌ به‌رهه‌مه‌کانی ماڵه‌وه‌. به‌ پێشکه‌ش کردنی ماوس Mouseی مایکرۆسۆفت له‌ دووه‌می مایسی 1983 ئه‌و کۆمپانیایه‌ به‌رهه‌مه‌کانی خۆی فراوان کرد . به‌رده‌وامی ئه‌و فراوانیه‌ به‌سازدانی به‌شێک بوو بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی کتێبێک به‌ ناوی Microsoft Press له‌ یازده‌ی ته‌مموزی هه‌مان سال .


1. MITS کورتکراوه‌ی (Micro Instrumentation and Telemetry Systems)


2. AT&Tکورتکراوه‌ی (American Telephone and Telegraph Corporation)


3. OEM کورتکراوه‌ی (Original Equipment Manufacturer)


4. DOS کورتکراوه‌ی (Disk operating system)
5. CP/M یه‌که‌مین سیسته‌می سه‌ره‌کی بوو که‌ بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کانی که‌سی به‌رهه‌م هاتبوو (DOS پێشینه‌)

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

105

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

ئینشا عه‌ره‌بی له‌ سه‌ر (کتمان السر ) واته‌ پاراستنی نهێنی

ما ورد في فضل كتم السر وعدم إفشائه
ما يتعين كتمانه من الأسرار ويحرم إفشاؤه

من الأخلاق الحميدة والصفات الفاضلة كتم السر وعدم إفشائه، ولا يقدر على ذلك إلا ذوو الشهامة والمروءة، ولهذا قيل: أدنى صفات الشريف كتم السر، وأعلاها نسيان ما أسرَّ به إليه، وقيل صدور الأحرار قبور الأسرار.
أما أولئك المفشون للأسرار الناشرون لما استودعوا من الأخبار فليس لهم مثل إلا المنخل أوالغربال، فالحذر كل الحذر أن تفشي سرك وتبوح بما يهمك، خاصة لمن لو عهد إليه بأمر يخفيه أوسر يكتمه لضاق به صدره وبالغ في إفشائه ونشره، ولهذا جاء في الأثر: "استعينوا على قضاء حوائجكم بالكتمان، فإن كل ذي نعمة محسود".
ما ورد في فضل كتم السر وعدم إفشائه 1
روي عن الرسول صلى الله عليه وسلم أنه قال: "من أسرَّ إلى أخيه سراً فلا يحل له أن يفشيه عليه"، كما قال ابن عبد البر.
وقال عمر بن الخطاب رضي الله عنه: "من كتم سره كان الخيار بيده، ومن عرَّض نفسه للتهمة فلا يلومنّ من أساء الظن به".
وقال: "ما أفشيتُ سري إلى أحد قط فأفشاه فلمته، إذ كان صدري به أضيق".
وقال عمر بن عبد العزيز رحمه الله: "القلوب أوعية، والشفاه أقفالها، والألسنة مفاتيحها، فليحفظ كل إنسان مفتاح سره".
وقال العباس بن عبد المطلب لابنه عبد الله رضي الله عنهما: "يا بُنيّ إن أمير المؤمنين يدنيك ـ يعني عمر ـ فاحفظ عني ثلاثاً: لا تفشينّ له سراً، ولا تغتابنّ عنده أحداً، ولا يطلعنّ منك على كذبة".
وقال أكثم بن صيفي: "إن سرك من دمك، فانظر أين تريقه".
وقيل: احفظوا أسراركم كما تحفظون أبصاركم.
وقيل: أكثر ما يتم به التدبير الكتمان.
وقيل: لا تطلعوا النساء على سرِّكم، يصلح لكم أمركم.
وأسرَّ رجلٌ إلى رجلٍ سراً، فلما فرغ قال له: حفظتَ؟ قال: بل نسيتُ.
ما يتعين كتمانه من الأسرار ويحرم إفشاؤه
كتمان السر واجب وإفشاؤه حرام، ويزداد الأمر حرمة والإفشاء خطورة إذا ترتبت عليه أضرار ونتجت منه أشرار، سواء كانت على صاحب السر أو غيره، ولهذا يتعين ويتحتم كتم السر وعدم إفشائه، خاصة في الآتي:
1. المجاهرة بالمعاصي لمن ستره ربُّه
أعظم الأسرار التي يجب كتمانها ويحرم إفشاؤها الإخبار بما يقترفه المرء من معاصي وآثام وقد ستره الكريم المنان، والتحدث والتبجح بذلك، ومن ألف المعصية وتعوَّدها هان عليه أمرها، فالمجاهرة بالمعاصي تشمل فعلها أمام الآخرين أو إخبارهم بها.
صح عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: سمعتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: "كلُّ أمتي معافى إلا المجاهرين، وإن من المجاهرة أن يعمل الرجل بالليل عملاً، ثم يصبح وقد ستره الله، فيقول: يا فلان، عملتُ البارحة كذا وكذا، وقد بات يستره ربُّه وأصبح يكشف ستر ربه"، فهؤلاء من أخبث الناس نفساً، وأجرئهم على محاربة الله ومبارزته بالمعاصي.
وأخبث من هؤلاء نفساً، وأعظم جرماً، وأكثر جهلاً، من يطلبون ممن يتوبون على أيديهم عند الدخول في طرائقهم أن يعترفوا أمامهم بكل ما اجترحوا من آثام، وارتكبوا من طوام، فهؤلاء أشدُّ وعيداً من أولئك المعترفين المغرَّر بهم.
2. المجاهرة بما يدور بين الزوجين من الرفث والقول والفعل
من أعظم الأسرار التي يجب كتمانُها ويحرم نشرها والإباحة بها ما يدور بين الزوج وزوجه عند المضاجعة، وقد عدَّ رسول الله صلى هذا الصنف من الأزواج من شر الناس منزلة، وأحقرهم مكانة، وأرذلهم نفساً، فقال: "إن من شرِّ الناس عند الله منزلة يوم القيامة الرجلُ يفضي إلى امرأته وتفضي إليه، ثم ينشر أحدُهما سرَّ صاحبه"2، وفي رواية: "إن من أعظم الأمانة عند الله يوم القيامة الرجلُ يفضي إلى امرأته وتفضي إليه ثم ينشر سرَّها".
واجتمع يوماً عنده الرجالُ والنساءُ، فقال صلى الله عليه وسلم: "لعل رجلاً يقول ما فعل بأهله، ولعل امرأة تخبر بما فعلت مع زوجها"، فسكتَ القومُ، فقالت امرأة: إي والله يا رسول الله إنهم ليفعلون، وإنهن ليفعلن؛ قال: "فلا تفعلوا، فإنما مثل ذلك مثلُ شيطان لقي شيطانة فغشيها والناس ينظرون".3
3. وصف المرأة محاسن امرأة أخرى لزوجها أو لغيره من الرجال
من الأسرار التي يحرم إفشاؤها أن تصف المرأة وتخبر زوجها أوغيره من الرجال بمحاسن امرأة حتى تغريه بها وتشوقه إليها، أوتذكر له قبح أخرى ودمامتها حتى يمقتها ويعيب على زوجها معاشرتها، وقد قال صاحب الخلق العظيم، والهادي إلى الصراط المستقيم، محمد بن عبد الله سيد الأولين والآخرين، ناهياً عن ذلك ومحذراً منه: "لا تباشر المرأةُ المرأةَ فتصفها لزوجها كأنه ينظر إليها".4
ولا بأس أن تذكر المرأة حال الأخرى، وما هي عليه من خلق فاضل، أوصفة تستحق معها المساعدة والعون، وإنما يحرم ذكر أوصافها الجسمانية، من قوام، وقد، وخد، وفم، وأنف، وطرف، وكف، كأنها مصوِّر تنقش بريشة لسانها على قلب الرجل صورة يكاد يراها كلما قام، وقعد، ودخل، وخرج.
4. لا يحل للأجراء والوكلاء كشف سر المهنة وشؤون التجارة
من الأسرار التي يجب حفظها ولا يحل كشفها لغير أصحاب العمل المعنيين بذلك أيضاً، فلا يحل مثلاً لموظف، ولا مهندس، ولا فني، ولا مدير مبيعات، ونحوهم أن يبيحوا بأسرار المهن المتعلقة بمن يعملون معهم، خاصة عند التخلي عن أصحاب هذه الأعمال، وإن فعلوا ذلك فقد خانوا الأمانة.
5. كشف الامتحانات ونتائجها
من أعظم الأسرار التي يجب المحافظة عليها من ائتمنتهم الأمة على وضع الامتحانات، وعلى طبعها، وحراستها، وترحيلها، ومراقبتها، وتصحيحها، فلا يحل لرجل يؤمن بالله واليوم الآخر أن يبوح بشيء من ذلك، أوأن يفرط، كي لا يتمكن أحد من ضعاف النفوس أن يسرِّب شيئاً منها.
6. لا يحل للطبيب أوالمعالج أن يكشف العاهات والأمراض التي يسرُّ لهم بها بعضُ المرضى
من الأسرار التي يحرم كشفُها والتحدث بها لأي إنسان ما يطلع عليه الطبيب والمعالج من بعض المرضى من عاهات، أوما يعلمه الأطباء والفحيصون وفنيو الأشعة من نتائج، إلا لمصلحة عامة.
فلا يحل لهؤلاء هتك ستر المرضى ولا إفشاء سرهم.
7. على المفتي أن لا يبوح ويكشف ما يخبره به المستفتون
لا يحل لمن استفتاه إنسان وبين له بعض ما لا يحبُّ أن يطلع عليه الناس أن يكشف ذلك أويتحدث به إلى أي إنسان مهما كانت مكانته ومنزلته.
8. المستشار مؤتمن
كذلك إذا استشار مسلم مسلماً في أمر من الأمور فلا يحل له كشف ذلك الأمر وإفشائه، فإن فعل ذلك فقد خان الأمانة ولم يكن أهلاً للمشورة.
9. أمناء السر "السكرتيرون"
من اتخذه مسؤول أميناً لسره فلا يحل له أن يبوح بشيء من ذلك، ولا يُطلِع أحداً على ما ائتمِن عليه، وعليهم الاقتداء بالصحابي الجليل حذيفة بن اليمان رضي الله عنه، الذي اتخذه رسول الله صلى الله عليه وسلم أميناً لسره في المنافقين، فما كان يخبر أحداً بواحد منهم، وعندما أقسم عليه عمر وقال: ناشدتك بالله، هل سماني رسول الله صلى الله عليه وسلم منهم؟ قال: لا؛ وعندما قال له: هل في عمالي أحد منهم؟ قال: نعم؛ ولم يخبره به، فعزله عمر كأنما دُلَّ عليه.
10. المقالات والبحوث التي ترسل للنشر
فلا ينبغي للمسؤولين أن يكشفوا سرها حتى تنشر.
11. لجان الترقيات ومجالس التأديب
عليهم أن لا يفشوا سراً متعلقاً بذلك.
12. على صاحب النعمة أن لا يبوح بها إلا لصديق حميم
عليك أخي المسلم إن كنت ممن أنعم الله عليهم أن تعمل بوصية يعقوب عليه السلام ليوسف: "قال يا بُنَيَّ لا تقصص رؤياك على إخوتك فيكيدوا لك كيداً إن الشيطان للإنسان عدو مبين".5
13. من أصابته مصيبة في أهل أومال عليه أن يجتهد في كتمها، فلا يغم بها صديقاً ولا يسرُّ بها عدواً.
14. ستر ذوي المروءات ومستوري الحال
كذلك من الأمور التي يجب سترها ويحرم إفشاؤها لمن اطلع عليها ما يصدر من ذوي المروءات ومستوري الحال من زلات، وهفوات، وهنات، لمن اطلع على ذلك، مهما كانت، وذلك لأمره صلى الله عليه وسلم بذلك: "أقيلوا ذوي العثرات عثراتهم"، أوكما قال.
وأخيراً اعلم أخي الكريم أن من ستر مسلماً ستره الله يوم القيامة، ومن فضح مسلماً فضحه الله بين الخلائق، ومن أقال عثرة مسلم أقال الله عثرته وستر زلته

https://fbcdn-sphotos-a-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/t1.0-9/1948229_222555224617960_362770604_n.jpg


" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ... ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" له‌دایک بوم بۆ مردن "


http://www.cheesebuerger.de/images/midi/set/a029.gif


بگه‌رێوه‌ نه‌ک بۆ هه‌میشه‌....ته‌نها....یادگیاریه‌کان له‌گه‌ڵ خۆو به‌ره‌و ملت بشکێنه‌


https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/10613095_1460413300905037_2528881625926413898_n.jpg?oh=dfe7c841d2dd5d5463af3c9cb06e469a&oe=547DB2E6


خواتان لەگەڵ هاورێیانم .

په‌یام [ 91 بۆ 105 له‌ 138 ]

یانه‌ی گوڵی سوور » داواكاری ئه‌نـــدامان » پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌

ژماره‌ی سه‌ردانی یانه‌ له‌ ڕێكه‌وتی 14-4-2013 تاك و ئه‌م خوله‌كه‌ :
هۆستگه‌ بۆ كڕێن و تۆمار كردنی دۆمه‌ین، كڕینی شوێن بۆ ماڵپه‌ڕ، وێب داڕشتن  زانستپه‌روه‌رانی كورد  زانستپه‌روه‌رانی كورد  VB be Kurdi  پرۆژه‌ی ئوبونتو به‌ كوردی سۆرانی  زانستپه‌روه‌رانی كورد


سوپاس بۆ به‌ڕێزان : ئاسۆ یاسین & هه‌نگاو هه‌ولێری

دواین 10 بابەت
 دوعایه‌كی زۆر گه‌وره‌و كاریگه‌ر| هەر بەرنامەیەکی کۆمپیوتەرت دەویت لێرە داوا بکە| ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ یه‌كتریان خۆش ده‌وێت .. موژدەبەكی خۆش| سێ ڕێگای زۆر سەرەکی و گرنگ بۆ دابەزاندنی کێش| چه‌ند ئامۆژكارییه‌كی گرنگ بۆ ئه‌وانه‌ی سه‌فه‌ری حه‌ج وعومره‌ ده‌كه‌ن| خواردنه‌وه‌ی ئاوی زه‌م زه‌م| شەكلەمە| زيارةتى مةدينةو جؤنيةتى عومرة كردن| سلاولةهاورييانى يانةى كولى سوور| الله|