پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء سه‌یرێكی ئێره‌ بكه‌ (په‌ڕه‌ی 7 له‌ 9)

رابورت له سه ر ميزوو و جوكرافياي سليماني

شارى سلێمانى
تەوەرەى يەکەم/
لايەنى جوگرافيەکەى:
سلێمانى شارێکى گەورەو گرينگى کوردستانى باشوورە کەوتووەتە خۆرئاواى دەشتى شارەزوورەو لەنێوان شاخى گۆيژەو گڵەزەردە تا تاسلوجە بەرزيەکەى لە ڕووى دەرياوە 853م مەڵبەندى پارێزگاى سلێمانيە دانيشتوانەکەى لە600000 کەس پترە شارێکى جوان و دڵگيرەو شوێنى گەشت و گوزارە.1
ناوچەى سلێمانى دەکەوێتە بەشى ژووروى عيراق بەلاى ڕۆژهەڵاتدا وەبەشى ڕۆژهەڵاتى ڕۆژهەڵاتى خوارووى ناوچە شاخاويەکانەوە لاى ژووروى ناوچەى هەولێرەو لاى خوارووى ناوچەى ديالى يەو لاى ڕۆژهەڵاتى ئێرانەو بەلاى ڕۆژئاواشيدا ناوچەى کرکوک و تکريتە.2
شوێنى سلێمانى بەگوێرەى هێڵى درێژى دەکەوێتە نێوان هێڵى درێژى (46،20،44،32)پلەى خۆرهەڵاتى هيڵى پانى(44،32،36،31)پلەى باکور لەسەرچاوەيەکى تردا دەڵێت سلێمانى دەکەوێتە نێوان هێڵى درێژى (37،21،45)پلەو (33،8،45)پلەى ڕۆژهەڵات وبازنەى پانى (11،32،25)پلەو(4، 35،35)پلەى باکور.3
پانتايى نلوچەى سلێمانى (13368)کم2 کەواتە 3،6 لەگشت پانتايى عيراق پێک دەهێنێت کەهەمووى (438317)کم2. 4

1-ئينسايکلۆپيدياى گشتى:ياسين سابر سالح،سلێمانى2005،ل604.
2-سلێمانى شارەگەشاوەکەم:ل12.
3-کتێبى سلێمانى:توێژينەوەى خوێندکارانى بەشى جوگرافياى زانکۆى سلێمانى،ل15.
4-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل12.
30

سلێمانى بەشێوەيەکى گشتى لێژايى يەکى تاڕاددەيەک زۆرى هەيە لەنێوان باکوورو باشوور،ڕۆژهەڵات بۆ ڕۆژئاواى بەرزايى و گردو گردۆڵکەو شيوو دۆڵى زۆرى تيادايە شوێنى شار دەڕوانێت بەسەر دەشتێک کە لەبەر دەم شاخى ئەزمەڕەوە کە(1702)م بەرزە دەست پێ دەکات کە يارمەتيى داوە بۆ گەشت کردن وگرنگيى زياتر کردووە لەڕووى بازرگانيەوە.1واتە دەکەوێتە بنارى چياى (گۆيژەو ئەزمەڕ).2

بەرزى ونزمى لە سلێمانى دەکرێت بە دوو بەشەوە:
يەکەم/ناوچەى چياى نزم و گردو تەپۆڵکە، کە ئەمەش بريتيە لە دەشت و شيوو دۆڵ تا دەگاتە چياو بەرزايى لە نێوان (200-1000)م دايە.

دووەم/ناوچەى چيا سەرکەشەکان:دەکەوێتە نزيک ئێران و بەرزايى يەکەشى(1000-3600)م دايە چياکان بە زنجيرەيەک بەيەک کشاون لەژوورووى خۆرئاواوە بەرەو خوارووى خۆرهەڵات ونێوانيانيشيان دەشت و دۆڵە وە تاوەکو لەسنوورى ئێران نزيکتر ببينەوە زياتر لوتيان بەرز دەکەنەوە.3

1-کتێبى سلێمانى:ل15.
2-کردستان جنوبيە في قرن السابع عشر والپامن عشر:ل63.
3-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل12-13.

سلێمانى ناوچەيەکى زۆر دەوڵەمەندە بەبەرهەمهێنانى گەنم بە ئاراستەى باکورى خۆر ئاوا وەهەروەها شوێنێکى بە ئاوە ،سەرەڕاى ئەمەش شوێنێکى ستراتيجيش بووە بۆ لايەنى سەربازى و دەکەوێتە دەکەوێتە ڕۆژئاواى ئەو زنجيرە چياکانەوە.1
ئاوو هەواى ناوچەى سلێمانى بە زۆرى لەئاوو هەواى دەرياى سپي ناوەڕاست دەکات تەنها دەشتى کەلار نەبێت کە جياوازە.وە پلەى گەرماى لەهاوين دەگاتە (39)پلەى سەدى و بەرەو خوار دەبێتەوە تا(24)پلە. ڕێژەى بارانيش لە ساڵێکدا هەشت مانگ دەبارێت تەنها چوار مانگ نەبێ کە حوزەيران و تەمموزو ئاب و ئەيلولن.2

دەتوانين بڵێين ئەو گەشە کردنە خێرايەى سلێمانى دەگەڕيِتەوە بۆ شوێنى شارەکە کە ڕێڕەوى (بغداد-کرکوک)لە نێو ڕێڕەوى (بازيان)دا دەڕوات بۆ بانى ئێران لە ڕێگەى (کرماشان وهەمەدان و سنە وبانە ) بە ڕێڕەوێکدا کە پێيدا تێپەڕ دەبێت.3

1-کردستان جنوبيە في قرن التسع عشرو الپامن عشر:ل63.
2-سلێمانى شارە گەشاوەکەم :ل13.
3-کتێبى سلێمانى :ل16.

ژمارەى دانيشتوانى سلێمانى لەسەردەمى بابانەکان
زانياريى تەواومان لەبەر دەستدا نيە لەسەر ژمارەى دلنيشتوانى سلێمانى لە سەروتاى درووست بوونيدا،بەلاًم دواى تەواو بوونى بە 36 ساڵ ژمارەيان گەيشتووەتە دە هەزار کەس.1 وە ژمارەى ماڵە کانيشى 2144 ماڵ بووە کە 130 ماڵى جولەکەو نۆ ماڵى کلدانى و پێنج ماڵى ئەرمەني، لێبووە.2
وە مەڵبەندى جولەکەکان لە ناو شارى سلێمانى بريتى بوو لە گەڕەکى (شێخ عباس) واتە لە خوارووى شارەوە نزيک بە ڕىِ ى قەرە قۆغان بووە،بەرامبەر بە ماڵەکانى (وڵوبە) ئەم شوێنەش لە سەردەمى عوسمانيەکاندا ئاوەدان کراوەتەوە،هەر سەبارەت بە جولەکەکان دەڵين لە قەڵاچوالانەوە هاتوونەتە سلێمانى.3

ئەم شارە هەر لە سەرەتاى دامەزراندنى يەوە پرۆژەى ئاوو زێرابى تايبەتيى بۆ کراوە ،وە چەند چەشنە پيشەسازيەکيشى تيادا دامەزرا ،وەک سابوون درووست کردن وچنين وڕستن وجۆڵايى و موتابخانەو دەباخانە ، جگە لەمانە هەندێ پيشەسازى تريش لەشارەکەدا هەبوو وەک چەخماخسازى وکارگەچى و...هتد.4

1-مێژووى سلێمانى:عزالدين مستەفا رسول،چ1،ل6.
2-تاريخى سلێمانى وە ووڵاتى:ل67.
3-جولەکەکانى شارى سلێمانى:بەرزان ئەحمەد کوردە،سلێمانى2007،ل43 ،49.
4-مێژووى سلێمانى:ل20.

بەشى سێ يەم
تەوەرەى دووەم
سلێمانى لە مێژوودا
مێژووى درووست کردنى سلێمانى دەگەڕێتەوە بۆ ساڵى 1784ز کەوا لەو ساڵەدا بابانەکان پايتەختى ميرنشينەکەيان لە قەڵاچوالانەوە گواستەوە بۆ ئەم شارە تازەيە.1
پێش درووست کردنى سلێمانى پايتەختى بابانەکان لە قەڵاچولان بوو، کەئەمەش دەکەوێتە هەرێمى شارباژێڕ لەلاى ڕۆژهەڵاتى چياى ئەزمەڕدا لەسەر يەکێک لە لقەکانى (زابى بچووک)ە ئەم شوێنەش مێژوويەکى زۆر کۆنترى هەيە لە ميرنشينى بابان،بەڵام هيچ گرينگيەکى پى َ نەدراوە لەماوەى (1669-1784)بوو بوو بە ناوەندێکى دەسەڵات گێڕى بابانەکان.2

چۆنيەتى هەڵبژاردنى شوێنى شارەکەش هەر دەگەڕێتەوە بۆ خودى ئيبراهيم پاشا خۆى کەوا ڕۆژێک لەگەڵ دەست و پێوەندەکانى بۆ ڕاو کردن هاتبووە سەرى ئەزمەڕ،کاتێ کە پاشا سەرنجى ئەو هەموو دەشتە پان و بەر بڵاوە دەدا بەخۆشى و جوانى دێتە بەر چاوى و ڕوو دەکاتە هاوڕێيانى و دەڵێ:کوڕينە ئێمە بە ناڕەوا لەو تەنگەبەرايەتيەى قەڵاچوالان دانيشتووين بڕواننە ئەم دەشت و دەرە بەر بڵاوە، واديارە ئاويشى هەيە بە ڕاستى ئێوە بۆ پايتەخت باشە.3

1-کتێبى سلێمانى:ل11.
2-کردستان جنوبيە:ل61.
3-فەقێ ئەحمەدى دارەشمانە:محمد فيدا،چ1:ل77.

هەروەها پێشتريش محمود پاشاى مامى لە نزيک گوندى (مەڵکەندى)يەوە سەرايەکى درووست کردبوو کەبە تەمابوو بيکاتە مەڵبەندى حوکمڕانى ،بەڵام فرييا نەکەوت تەواوى بکات لايان برد لە دەسەڵات دواتر ئيبراهيم پاشا درێژەى بەم پڕۆژەيە داو توانيى بنکەى حوکمڕانى لە قەڵاچوالانەوە بگوازێتەوە بۆ ئەوێ ،بۆ ئەمەش خانووەکانى قەڵاچوالانيان ڕخاندو دارو پەردووەکانيان لەدرووست کردنى خانووەکانى سلێمانيدا بەکارهێنا .1
تەنانەت دارو پەردووى مزگەوتەکەشيان هێناوەو لە درووست کردنى مزگەوتى گەورەى سلێمانيدا سووديان لێ وەرگرتووە.2
ئيبراهيم پاشا لەلايەکەوە لەگەڵ ڕێکخستنى ئيش وکارى ميرنشين و بڵاو کردنەوەى دادپەروەرى خەريک بوو لەلايەکى تريشەوە هەر لە نزيک سەراکەى محمود پاشاى ماميدا کە لەساڵى 1196ک لە نزيک گوندى مەڵکەنديەوە درووست کرابوو ،دەستى کرد بەدرووست کردنى بيناى شارێک و هەر لەدەورى سەراکەدا هەندێ خانوو ومزگەوت و حەمام و بازاڕو خانى درووستکرد.3
واپێدەچێت بابانەکان هەندێ کات بيريان لەوە کردبێتەوە کەپايتەختەکەيان بگوازنەوە بۆ شوێنێکى لەبارتر،لەوانەشە هەر کەسايەتى ميرسلێمان بەبە خاوەنى ئەم بيرۆکەيە بووبێ چونکە ئەم پايتەختە لەگەڵ خەونەکانى نەدەگونجا.4

1-ميرايەتى بابان لەنێوان بەرداشى ڕۆم وعەجەم:ل102ز
2-سلێمانى شارە گەشاوەکەم :ل37.
3-ه.س.پ.ل11.
4-سيستەمى ميرنشينە کورديەکان:ل143.

هۆيەکانى درووست کردنى سلێمانى وگواستنەوەى قەڵاچوالان؟
1-قەڵاچوالان کە پايتەخت بوو ڕووبەرەکەى بچووک بوو بەهۆى ئەوەى کەوتبووە نێوان زنجيرە چيايەک.1
2-ئيبراهيم پاشا خۆى ئارەزووى زۆرى لە ڕاوشکار هەبووە،وە جێگەى قەڵاچوالانيش بەکەلکى ئەم جۆرە ڕاوکردنە نەدەهات،چونکە کەوتبووە دۆڵێکى تەنگەوە.2
3-هۆکارى ئابوورى:شوێنى شار دەشتى شاروزوور و دەشتى بازيان و سلێمانى بە يەک دەگەێنێ کە ئەمانەش زۆر لەبارو بە پيتن بۆ کشتوکاڵ کردن و بەرهەم هێنانى جۆرەها بەروبومى ئاژەڵى.3
4-هۆى کارگێڕى:بەيەکێک لە ديارترين فاکتەرەکانى درووست کردنى سلێمانى دادەنرێت،چونکە پايتەخت پێويستى بەڕووبەرێکى فراوان دەکرد تاوەکو دام ودەزگاى حوکومى لەڕووى ياساى جێ بەجێ کردن و دادوەريدا تيايدا جێ ى ببێتەوە کە بگونجێت لەگەڵ زۆرى ژمارەو کێشەى دانيشتوانى ميرنشينى بابان.4
5-قەڵاچوالان شوێنێکى نزيک بووە لە هێرشەکانى ئێران،5 بۆيە بەردەوام دەکەوتە بەر هێرشى فارسەکان برايم پاشايش ويستى لەم هێرشانە دوور بکەوێتەوە،چونکە خەڵکەکەى لەژێر ئاگرى هێرشەکان بێزار بووبوون.6

1-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل139.
2-گەشتى ڕيچ بۆکوردستان 1820:کڵۆديۆس جيمس ڕيچ،ل124.
3-کتێبى سلێمانى:ل11.
4-گۆڤارى مێژوو :ل56.
5-کردستان جنوبيە...ل62.
6-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل139.

6-بابانەکان بەهۆى درووست کردنى سلێمانيەوە هەوڵيان دەدا ميرنشينەکەيان بکەن بە دەوڵەتێکى بەهێزو سەربەخۆ لەکوردستانى باشوور.1
7-هۆى کۆمەڵايەتى:واتە برايم پاشا ويستوويەتى لە خاتوو(مەلکە)وە نزيک بێت کە کوێخاو گەورە ژنى دێ ى مەڵکەندى بوو.2
8-لەوسەردەمەدا دەسەڵاتى مەماليکەکان لە عيراق لاواز بووبوو ئەمەش بووە هۆى درووست بوون دەوڵەتە شار کە هەر يەک لەو دەوڵتە شارانەش نيمچە سەربەخۆ بوون لەزۆربەى کاروبارەکانى ناوخۆدا.3
9-هەندێکى تريش واى بۆ دەچن هۆکارى خودى کايگەرى هەبووبێ ئەويش ئەوەيە کەوا ئيبراهيم پاشا ماوەيەکى زۆرى تەمەنى لە بغداد بەسەر بردووە ، بۆيە نەيدەتوانى لە شوێنێکى چەپەکى دواکەوتووى وەک قەڵاچوالاندا دانيشێت.4

1-سيستەمى ميرنشينە کورديەکان:ل147.
2-کتێبى سلێمانى :ل12.
3-تاريخ الامارە البابانيە:عبدربە ابراهيم الوائيلى،ل140.
4-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل28.

سەبارەت بەناوى سلێمانى چەندين بۆچوونى جياواز هەيە:
1-يەک لەبۆچوونەکان دەلێت:برايم پاشا شارەکەى بەناوى (بابا سلێمان)ەوە ناوناوە،1 يان بەناوى سلێمان پاشاى کوڕيەوە بووە.2
2-يەک لەبۆچوونەکانى ديکە دەڵێت:بەناوى سلێمان پاشاى گەورەى واليى بغداوە ناوى ناوە کە هاوسەردەمى برايم پاشا بووە.3
3-محمود پاشاى مامى لەسەردەمى خۆيدا کۆشکێکى فەرمانڕەوايى لە نزيک دێ ى مەڵکەنديەوە درووست کردووە لەساڵى 1782ز کە ئەمەش بە بڕيارى (سلێمان پاشاى جليلى) بووە کە فەرمانڕەواى موسڵ بووە لەنێوان ساڵانى (1771-1789)، بۆيە پێدەچێت برايم پاشا کە شارەکەى درووست کرد بەم ناوەوە ناوى نابێت.4

4-بۆچوونێکى تر دەلێ:کە لەکاتى بناغە دانانى شاردا کرێکارێک (ئەنگوستيلە)يەک دەدۆزێتەوە کە مۆرێکى لە سەربووە کە ناوى(سلێمان)ى لێ هەڵکەندرا بوو ، کە گوايە ئەوە ناوى سلێمان پێغەمبەر بووبێت (د.خ) هەر کە ئەم ئەنگوستيلەيە دەگاتە لاى برايم پاشا ئەويش لەبەر پيرۆزى پێغەمبەر ناوى شارەکەى نا (سلێمان)ى.5

1-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل33.
2-گۆڤارى مێژوو..ل57.
3-مێژووى گەلى کورد لەکۆنەوە تائەمڕۆ:142.
4-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل142.
5-کتێبى سلێمانى:ل12،13.

5-لەسەردەمى محمود پاشا کاتێ کە کۆشکەکەى درووست کرد لەوکاتەدا (شا فتح على شا) کەحاکمى ووڵاتى فارس بوو کوڕێکى دەبێ ناوى سلێمان دەبێ پێ دەچێت کەمحمود پاشا ئەم کۆشکەى بەناوى ئەم سلێمانەوە کردبێت.1

6-لەوانەيە سلێمان پاشاى کوڕى خاليد پاشاى کوڕى تەيمورى بابانى بناغەى ئەم شارەى دانابێ و هەر بەناوى خۆيشيەوە ناوى نابێ ،بەڵام توێژەرەوان بۆچوونى پێنجەم زياتر بەڕاست دەزانن ،چونکە لەو کاتەدا ميرەکانى بابان زياتر پشتيان بە ئێران بەستووە و ئەوانيش پشتگيريان لێ کردوون وە زۆربەى ئەو ميرانەى کەويستوويانە حوکمى سلێمانى وەربگرن پشتيان بە فارس دەبەست ،هەروەها محمود پاشاش لە فارسەکانەوە نزيک بووەو خۆشەويستيى بۆيان هەبووە.2

7-ئەم بۆچوونەيان دەڵێ ناوى سلێمانى لە (سيلۆنا)وە هاتووە کە ناوى شارێکى مێژوويى کۆنى کوردستانەو سلێمانيش بۆ بەرز ڕاگرتنى ئەم شارە ناو نراوە.3

1-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل142.
2-ه.س.پ.ل143.
3-کتێبى سلێمانى:ل13.

برايم پاشا پێش ئەوەى کە سلێمانيى درووست بکاو قەڵاچوالان بەجێ بهێڵێت ژمارەى ماڵەکانى قەڵاچوالان دوو هەزار ماڵ زياتر بوون ،خۆ ئەگەر نەڵێين گشتيان دەڵێين زۆربەيان قەڵاچوالانيان جێ هێشتووەو دواى پاشا کەوتوون و هاتوونەتە سلێمانى، گومان لەوەشدا نيە کە لەم لاو ئەو لاشەوە خەڵکى بۆ هاتووە ،واديارە کەسلێمانى لە ژوور گەرەکى مەڵکەنديەوە دەستى پێ کردووە .1

سەبارەت بەناوى يەکەم گەڕەکى سلێمانى کەمەڵکەنديە چەند بۆچوونێک هەيە:
هەندێ دەڵێن مەڵکەندى پێش درووست کردنى سلێمانى گوندێکى خنجيلانە بووە،کە گوايە دێ ى (مەليکى هيندى) بووە،بەڵام ئەمە ڕێ ى تێناچێت...!
هەندێکى تر بە (مەليک کەندى )ناوى دەبەن واتە هەڵکەندراوى مەليک.
وە دووريش نيە (مەل)(کەندى) بوو بێت واتە کەندى مەل و باڵندە بووە کە هيللانەيان تيادا کردووە.2
سلێمانى دواى درووست بوونى بە دە پانزە ساڵيک بووە شارێکى گەورەى رۆژهەڵات، لەساڵ 1820زپێنج ديوەخانى گەورەو دوو مزگەوتى گەورەى ئاوەدان و گەرماوێکى جوان و ڕێک و پێکى هەبووە.3

1-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل38،39ز
2-مێژووى سلێمانى:ل66.
3-گۆڤارى مێژوو..ل57.

لەسەردەمى ئيبراهيم پاشا سلێمانى سەقامگيريەکى زۆرى بەخۆيەوە بينيوە ئەمەش لەبەر چەند هۆيەک بوو:
1-چونکە ئەم شارە بوو بە مەشخەڵ ومەرکەزێک بۆ خوێندەوارى وبير ڕووناکى و ئەدەبيات .
2-شار لەسەر بنەڕەتى گواستنەوە لەلادێوە بۆ شارستانێتى و بەبەکار هێنانى ئەزمونى زۆرلايەنى شارستانێنێتى ى گەلانى تر بنياد نرابوو.1
3-بەهێزى سلێمان پاشاى گەورە بووە هۆى ڕێکخستنى کارو بارى عيراق ،ئەمەش کارێکى گرنگ بوو بۆ باشکردنى پەيوندى لەنێوان هەردوو دەوڵەتى ئێران و عوسمانى،وە والى توانى هەموو ئەوانە سەرکوت بکات کەدەيان ويست بارودۆخى عيراق بشێوێنن.
4-بەهۆى لاوازى ئێران و خراپى بارو دۆخى فەرمانڕەوايى ئێران کە چەندين ساڵى خاياند،چونکە لەم ماوە درێژەدا ئێران نەيتوانى بير لە دەست درێژى بکاتە سەر دراوسێکانى .
5-پياوانى ئاينى و زانايان ڕۆڵێکى گرينگيان هەبوو لەبەر قەرار کردنى هێمنى و ئارامى لە نێوان (عيراق و ئێران)چونکە ڕێزى زۆريان لێ دەگيرا لەلايەن برايم پاشاوە.2

1-مێژووى سلێمانى:ل6.
2-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل169،170.

ئيبراهيم پاشا ئەم شارەى بە مەبەستى ئەوە درووست کرد تا وەکو يادگاريەک بۆ ميللەتى کورد بەگشتى و ميرنشينى بابان بە تايبەتى بمێنێتەوە.1
هەروەها درووست کردنى ئەم شارە بە دەسکەوتێکى گرينگ دادەنرێت بۆ ميرنشينى بابان،بەم شێوەيە برايم پاشا توانى وەک يەکەم کەسى بابان ناوى خۆى تۆمار بکات.2
وەبە درووست کردنى ئەم شارە واى کرد کەوا خەڵکى بابان بە ئاسوودەيى بژين و وەتوانيشى حوکمى بەبە بەبێ شەڕ بگەێنێتە (خانەقين وقەسر شيرين و زەهاو) وە ئيش و کارى ووڵاتيشى بە شێوازێکى باش و مەدەنى ڕێکخست وخەڵک حەسايەوە و ئاوەدانى کەوتە ووڵاتەوە و کشتوکاڵ پێشکەوت و شەڕو هەرا کەم بووەوە.3
هەر لە ئەنجامى درووستى کردنى ئەم شارەوە بزوتنەوەيەکى ئەدەبيى تازە هاتە کايەوە وە مەشخەڵى پەيڕەوێکى ئەدەبي تازە لە سلێمانيەوە سەرى هەڵدا و بوو بە ڕووناکيەک کەتاکو ئێستاش بەردەوامە بەشى زۆرى کوردستانيشى گرتەوە و لەڕووى زمانيشەوە بوو ئەدەبياتى ئەوانەى کەبە سێ شێوەزارى کوردى دەدوێن ،قوتابخانەى شيعرى بابان ،هەندێ لە مێژوو نووسانى ئەدەب بە قوتابخانەى ناليى دادەنێن و مەندێکى ديکەش لە باسەکانياندا ناوى( نالى وسالم وکوردى ) بەيەکەوە تۆماردەکەن.

" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
"نــاخـۆشـتــریــن هـەسـت ئـەو هەسـتـەیـە کە لە سـادەیـیـتـدا بە گـێـلـت بـزانـن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" لــه‌ دایــک بـــوم بۆ مــــردن "

The End DaM DoK  new Death sonu

راپۆرت ده‌رباره‌ی میرنیشینه‌کان

میرنشینیی ئەردەڵان

← وتاری سەرەکی: میرنشینی ئەردەڵان
میرنشینیی ئەردەڵان لە لایەن بابائەردەڵانەوە دامەزرێنراوە، ئەم میرنشینە نزیکەی ٦٥٠ ساڵ دەسەڵاتی ھەبوو. کاتێ مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر کوردستان، بابائەردەڵان سیاسەتی بەرانبەر ئەوان بەکار ھێنا و لەگەڵیاندا نەکەوتە شەڕ، جا لەبەر ئەوە تا دەھات دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵان لە ھەرێمی شارەزوور و ھەوراماندا مەزنتر و بەرفراوانتر دەبوو. بە ئامانجی ئەوەی کە دەوڵەتێکی نەتەوەیی دامەزرێنێ. ئەوە بوو لە دواییشدا تا ڕادەیەک گەیشتە ئامانجی خۆی و دەوڵەتێکی ھەرێمیی نەتەوەییی تەمەندرێژیشی دروست کرد لە سەدەی چواردەیەمدا، لە عێرقدا دەوڵەتی جەلائیری دروست بوو و توانییان بەشی ڕۆژاوا و باکووری ئەردەڵان بگرن. بەڵام لە سەدەی پانزەیەمدا سەرۆکی میرنشینی ئەردەڵان، میرحەسەن، باکوور و ڕۆژاوایشی لە ژێر دەستی جەلائیرییەکان ڕزگار کرد و زێی مەزنی کردە سنووری باکووری میرنشینی ئەردەڵان و لە ڕەواندزیشدا بنکەیەکی سەربازیی دروست کرد لەو سەردەمەدا وێژە و ھونەر و زمانی کوردی لە مزگەوتەکاندا زۆر پێش کەوتن و گەلێک بەرھەم بە زمانی کوردی بڵاو کرایەوە. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٤٩دا ھێرشێکی گەلێک مەزنیان بردە سەر ڕەواندز و لە نێوان عوسمانییەکان و ھێزی میرنشینی ئەردەڵاندا شەڕێکی دژوار ڕووی دا، عوسمانییەکان سەر نەکەوتن و شکستیان ھێنا
میرنشینیی ئەردەڵان تاکوو ساڵی ١٨٦٤ لەسەر دەسەڵاتی خۆی مایەوە دوا میری ئەم میرنشینە ئەمانوڵڵا بوو کە ھەر لەو ساڵەدا بە دەستی عوسمانییەکان لە ناو برا و ئەم میرنشینە کۆتایی پێ ھات
میرنشینیی بادینان

میرنشینیی بادینان لە نێوان شاری مووسڵ و چەمی دیجلە و زێی مەزندا دامەزرێنرا بوو. سنووری میرنشینیی بادینان، لە ڕۆژئاواوە میرنشینیی بۆتان و لە باکوورەوە میرنشینیی ھەکاری و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە میرنشینیی سۆران بوو. شاری ئامێدی پایتەختی میرنشینیی بادینان بوو. سنووری ئەم میرنشینییە ئەم شارانەی دەگرتەوە: زاخۆ، ئاکرێ و دھۆک
دەوڵەتە ھەرێمی و مەزن و ناوەندییەکانیش ھەردەم دووبەرەکییان دەخستە ناو میرە کوردەکانەوە و نەیاندەویست میرە کوردەکان یەک بگرن و میرنشینە کوردییەکان ببی بە یەک
دوای مردنی میرئیسماعیلی بادینان، میر محەمەدی سۆران میرنشینیی بادینانی خستە ژێر دەستی خۆیەوە و ھەردوو میرنشینەکە بوون بە یەک. میرنشینیی سۆرانیش لە ھەرێمی خۆیدا زۆر مەزن و بەھێز بوو
میرنشینی سۆران

← وتاری سەرەکی: میرنشینی سۆران
دامەزراندنی میرنشینی سۆران لە لایەن کوردێکەوە بوو ناوی کەڵۆس بوو. کەڵۆس کوردێکی گەلێک ناودار بووە. لە سەردەمی مەر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و خۆش دەبێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەمەد بووە، میرمحەمەد پیاوێکی ھۆشیار و زیرەک بووە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەمەدە زیاتر بە پاشا کوێرە بەناوبانگ بووە
میر محەمەد کاروباری میرێتی دەکاتە دوو بەشەوە:
چارەسەرکردنی شەڕ و گێرەوکێشەی ناوخۆی
خەبات لە پێناوی بەرفراوانکردنی میرنشینی سۆراندا.
میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ پاش تێپەڕ بوونی سێ ساڵ بەسەر میرێتییەکەیدا، واتە لە ساڵی ١٨١٦دا کارخانەیەکی چەکی لە کاولان کە نزیکی ڕەواندزە دروست کرد لەو کارخانەیەدا، شمشێر تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ و ... ھتد درووست دەکران
پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینیی خۆی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٠٠٠ (سی ھەزار) سەرباز درووست کرد، لەوانە ١٠٠٠٠ (دە ھەزار)ی سوارە و ٢٠٠٠٠ (بیست ھەزار)یشی پیادە بوون
لە ساڵی ١٨٣٣دا سنووری میرنشینیی سۆران گەلێک بەرفراوان بوو. لە باکوورەوە دەگەیشتە جزیرە و لە باشووریشەوە تاکوو زێی بچووک و لە لایەکی تریشەوە دەگەیشتە سنووری میرنشینی بۆتان
میرمحەمەد بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینیی خۆی، سیستێمێکی دانا لە سیستێمەکەیدا خەزێنەیەکی سێ بەشیی پێک ھێنا:
بەشی ماڵ و مڵکی تایبەتیی میر.
بەشی داھات و باج.
بەشی دارایی و فەرمانڕەوایی و شارەکان و ... ھتد.
میرمحەمەد لە ساڵی ١٨٣٠دا لەشکرێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی ئیبراھیم پاشا، دژی سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا میر لە ساڵی ١٨٣٤دا پەیمانێکی ئاشتیی لەگەڵ ئێراندا مۆر کرد دەوڵەتی عوسمانیش ھەردەم خەریکی پلانی ھێرش بردنە سەر میرنشینی سۆران بوو، بەڵام ھەر سەر نەدەکەوت لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید پاشا، ھێزێکی گەورە و گرانیان ناردە سەر میرنشینی سۆران و شەڕێک قورس بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزی عوسمانی توانیی دەوروبەری میرنشینیی سۆران بگرێ دوایی میرمحەمد خۆی چوو بۆ ئەستەمووڵ. سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میری ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەدا بۆسەیەکیان بۆ دا نا و بە نامەردی میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ یان کوشت و میرنشینیی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە
میرنشینی بابان

← وتاری سەرەکی: میرنشینی بابان
میرنشینی بابان لە بنەڕەتدا بە ناوی فەقێ ئەحمەدی بابانەوە دامەزراوە. لە ساڵەکانی ١٦٨٦ بەدواوە بەھێز بووە و دواییش دەسەڵاتی گرتۆتە دەست. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدەیەمدا میرنشینی بابان لە ڕووی سیاسییەوە و دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بینیوە، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەسەڵات و ھێزی سەربازیی میرنشینی بابان. دەسەڵاتی میرنشینی بابان دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ساڵێک لەمەوبەر. ئەم میرنشینە دەکەوێتە ناوچەی سلێمانییەوە، لە باشووری میرنشینی سۆرانەوە و تاکوو بەشێکیش لە ڕۆژەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە. لە ڕۆژئاواشەوە تەواوی ناوچەی کەرکووکی دەگرتەوە. بەشێکی ناوچەی شارەزوور لەژێر دەسەڵاتی میرنشینی باباندا بوو. پایتەختی میرنشینی بابان قەڵاچوالان بوو. دوای ئەوەی دادوەری گوندی مەڵکەندی، ئیبراھیم پاشا، بە ناوی سلێمان پاشاوە، لە ساڵی ١٧٨٤دا دەستی بە درووستکردنی شارێک کرد و ناوی سلێمانیی لێ نا و دواییش کرا بە پایتەختی میرنشینی بابان
لە سەردەمی میرنشینی باباندا گیروگرفتی ناوخۆیی زۆر بوو، ئەمە زۆر کاری کردە سەر بێھێزی و لاوازکردنی ئەم میرنشینە لە لایەکەوە، لە لایەکی تریشەوە عوسمانی و فارس بە پێی ڕێککەوتنی پەیمانی قەسری شیرین میرنشینی بابانیان لە ناو خۆیاندا بەش کرد. ئیتر لە دوای ئەوەیش میرنشینی بابان جارێ دەکەوتە ژێر دەستی عوسمانی و جارێکی تریش ژێر دەستی فارس
لە سەردەمی میرعەبدولڕەحمان پاشادا جارێکی تریش میرنشینی بابان بەھێز بووەوە و سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢دا بە لەشکرێکی زۆر بەھێز و لەژێر سەرکردایەتیی مامەد پاشا خۆیدا، ھێرشی بردە سەر سلێمانی کە پایتەختی میرنشینی بابان بوو
نزیکەی ٥٠٠ کەس لە لەشکری عوسمانی کوژرا، بەڵام لە دواییدا عوسمانییەکان توانییان شاری سلێمانی بگرن. مەحموود پاشا لە دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی میرنشینی بابان و تاکوو ساڵی ١٨٣٤ دەسەڵات بە دەستی ئەو بوو و دوای ئەویش دەسەڵاتی میرنشینی بابان تاکوو ساڵی ١٨٥١ بە دەستی سلێمان پاشا بوو
ئەوەی شایانی باسە، لە ماوەی دەسەڵاتداریی ئەم میرنشینەدا زمان و ئەدەبی کوردی زۆر پەرەی سەند، بەتایبەتی لە کۆتایی سەدەی شانزەوە تاکوو نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدە
دروستبوونی قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی بە ڕێبەرایەتیی نالی ١٧٩٧ ـ ١٨٥٥ و ھاوڕێکانی، سالم و کوردی و مەحوی کە شەقـڵشکێنی شیعری کوردی بوون لە دیالێکتی کرمانجیی خواروودا و دواییش بوو بە زمانی ئەدەب و نووسین و زۆر لە شاعیرانی تریش ھەر لەسە ئەو ڕێچکەیە ڕۆیشتن و پەیڕەوییان کرد و پەرەیان بەو زمانە ئەدەبییە دا
میرنشینی ھەکاری

ھەکاری ناوچەیەکی شاخاوییە، میرنشینی ھەکاری دەکەوتە نێوان گۆلی وان، شاری وان و خۆشاوی. پایتەختی میرنشینی ھەکاری شاری چۆلەمێرگ بوو لەبەر ئەوەی ئەم میرنشینە لە ھەرێمێکی چیاییدا بوو، دەیتوانی خۆی لە دوژمن بپارێزێ و بژێ. بۆیەش ھەتا دەھات بەھێز دەبوو دەوڵەتی عوسمانی لەم میرنشینە دەترسا، بۆیە زۆر جار لەشکری دەناردە سەر گوندەکانی دەوروبەری میرنشینی ھەکاری و کاولی دەکردن و مووچەخۆر و ڕۆشنبیرانی کوردیان لەو ھەرێمە دەر دەکرد لەبەر ھێرش و زوڵم و زۆرداریی عوسمانییەکان، خەڵک پەنایان دەبردە بەر میرنشینی ھەکاری و ھێزی ئەم میرنشینەش ھەتا دەھات زیادی دەکرد. ھێزی چەکداری لە ٤٠٠٠٠ (چل ھەزار) زێدەتر بوو
لە لایەکی ترەوە دەوڵەتی فارسیش ترسی ئەم میرنشینەی لێ نیشتبوو، بۆیە جارەناجارێک بە لەشکری زۆر مەزنەوە ھێرش دەبردە سەری، بەڵام میرنشینی ھەکاری بەردەوام سەربەخۆییی خۆی دژی عوسمان و فارس بە سەرفەرازی پاراستووە. ئەمەش بەتایبەتی لە سەردەمی مستەفا پاشای ھەکاریدا کە میرنشینەکەی زۆر بەھێز بووبوو
ھەرچەندە میرنشینی ھەکاری لەم دواییەی سەردەمی عوسمانییەکاندا ناوی نەمابوو، بەڵام دەوڵەت تاکوو ئەمڕۆش نەیتوانیوە بە تەواوی دەس بەسەر ئەو ھەرێمەدا بگرێ
میرنشینی بۆتان

پایتەختی میرنشینی بۆتان شاری جزیرە بوو. ئەم شارە دەکەوێتە تەنیشت چەمی دیجلەوە کە ئەویش ھۆیەکی گرنگ بوو بۆ ناوچەکە. ڕێگای بازریی دیاربەکر ـ مووسڵ ـ بەغداد ـ ئەستەمووڵ بەوێدا تێدەپەڕی ئەم میرنشینە ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی ڕووناکبیریی کورددا بینیوە. لە میرنشینیی بۆتاندا خەباتێکی زۆر بۆ پێشخستنی زمان و وێژەی کوردی کراوە. لە نێوان ساڵانی ١٤٠٠ ـ ١٥٧٠دا شاری جزیرە بووبووە سەرچاوەی زانیاری و ڕووناکبیری. لە قوتابخانەکانی جزیرەدا گەلێ مرۆڤی مەزن و ناودار ھەڵکەوتن لە ھەرێمەکانی میرنشینی بۆتان و ھەکاریدا، فەیلەسووف و نووسەر و شاعیری وەکوو مەلای جزیری، فەقێ تەیران و ئەحمەدی خانی دەرکەوتن. مەم و زینی خانی ئەمڕۆ لە ناو کلاسیکانی جیھاندا جێی خۆی گرتووە ھەروەھا بنەماڵەی بەدرخان لە ڕووی خزمەتکردنی زمان و وێژە و ھونەرەوە ڕۆڵێکی مەزن و گرنگیان بینیوە.لە ساڵی ١٨٨٠دا ڕۆژنامەی کوردستان و ساڵانی ١٩٣٠ ـ ١٩٥٤، گۆڤاری ھاوار، ڕۆژا نوو، ڕووناھی یان دەرکردووە لە ساڵی ١٨٢١دا بنەماڵەی عەزیزان دەسەڵاتی ئەم میرنشینەیان گرتە دەست لە سەدەی نۆزدەیەمدا کوردستان لە نێوان میرنشینەکاندا بەش کرا بوو. میرنشینی بۆتان دژی دوژمن تێکەڵاوییەکەی باشی لەگەڵ خەڵکی کورددا درووست کردبوو. ھەوڵێکی زۆریش بۆ یەکبوون و سەربەخۆیی میرنشینانی سۆران، بۆتان، بادینان،بابان درا، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی زوو ھەستی بەمە کرد و بە لەشکرێکی گەورە و گرانەوە ھێرشی بردە سەر ھەموو میرنشینەکان و بەو پەلامارە ئۆتۆنۆمیی میرنشینەکانی نەھێشت و دەزگای درووستکراوی داگیرکەری لە جێی میرنشینەکاندا دامەزراند کورد کە ئەوڕۆ گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نێزیک و ناوەڕاستە. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی مێژوو. بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن کە کوردستانیش مێژینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کانگەی کەونارایەکی ھەرە کۆن و دێرین. لە چاخی بەستەڵەکدا کە نێزیکەی نیو میلیۆن ساڵ پێش لە ئێستە ڕووی دا و نزیکەی ٢٠.٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکووری داپۆشرابوون لە سەھۆڵ. ئەو دەمە ناوچە بیابانی و چۆڵەوانییەکانی ئەفریقا و مەڵبەندە وشکە عەرەبییەکان کەشێکی مامناوەندییان ھەبوو. کوردستانیش کەش و ئاووھەوایەکی بارانی و مامناوەندیی ھەبوو.

" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
"نــاخـۆشـتــریــن هـەسـت ئـەو هەسـتـەیـە کە لە سـادەیـیـتـدا بە گـێـلـت بـزانـن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" لــه‌ دایــک بـــوم بۆ مــــردن "

The End DaM DoK  new Death sonu

را بورت دەربارەى پیس بونى ژینگەو هۆکارو چارەسەرەکەى

زانستى ژینگە (ئیکۆلۆژى) یەکێکە لەو زانستە بەربڵاوو گرنگانەى کە لە پێناو مرۆڤ و تەندروستى مرۆڤدایە. وشەى ئیکۆلۆژى (Ecology) لە وشەى یۆنانى (Oikos) ەوە هاتوە کە بەماناى “خێزان” هاتوە ، واتە وشەى ئیکۆلۆژى دەلالەت لەو زانستە دەکات کە دەکۆلێتەوە لە مرۆڤ و ژینگەکەى کە وەک خێزانێک پێکەوە دەژین . ئیکۆلۆژى لە دوو رێگەوە ئەم کارە دەکات ، یەکەم لە رێگەى پاراستنى ژینگەى ئاوو هەواو ژینگەى چواردەورى مرۆڤەوە ، دوەم لە رێگەى پاراستنى ئەو گیاندار و دارودرەخت و دارستانانەى کە لە دەورى مرۆڤن و هۆکارى مانەوەى ئەون. ئەم زانستە بە مرۆڤ دەلێت کە دەبێت رێژەى گازەکانى ناو ئەو هەوایە چەند بێت کە شیاوە بۆ هەڵمژین ، هەروەها دەبێت ئەو ئاوەى کە دەخورێتەوە چۆن بێت . ئیکۆلۆژى پێمان دەڵێت کە دەبێ کەى ژینگەیەکى لەبار یان نالەبارمان هەیەبۆ ژیان و دەبێت لە کوێدا بژین و لە کوێدا نەژین. واتە ئاگادارمان دەکاتەوە لە پیس بونى ژینگە Environmental Pollution و پیس بونى هەوا Air Pollution و هەمو جۆرە ئالودەبونەکانى دیکەى ژینگەى ژیان . هاوشێوەى زانستى ئیکۆلۆژى لە هیندستانى کۆندا و یۆگیەکان زانستى (ستاپاتیا ڤیدا) و زانستى (ئایور ڤیدا) یان هەبوە کە بەهۆیەوە باشترین ژینگەو ئاوو هەواو شوێنى نیشتەجێبون و لەبارترین ئاوى خواردنەوەیان بۆ خۆیان دەست نیشان کردوە . مێژوى ئایور ڤیدا و ستاپاتیا ڤیدا دەگەرێتەوە بۆ کۆنتر لە 5000 ساڵ لەمەبوبەر . واتە لەو مێژوە دورودرێژەوە مرۆڤەکان ویستویانە شوێن ژیانى خۆیان پاک رابگرن چونکە بەردەوام مرۆڤ لە کۆنتاکدایە لەگەڵ ژینگەکەى و ئەو بەشێکەو لەو ژینگەیەى کە تیایدا دەژى و شینگەکەش بەشێکە لەو . تەنانەت بەشێوەیەک کە لەش و فسیۆلۆژیاى لەشى مرۆڤ دەگۆرێت بەپێى گۆرانى ژینگەکەى ، بۆ نمونە دانیشتوانى شوێنە گەرمەسێرەکان و ئەو شوێنانەى کە شێیان کەمە لوتیان گەورەو پێستیان ئەستورە وەکو ئەفریقیەکان، بە پێچەوانەشەوە ئەوانەى لە شوێنى سارد و شێداردا دەژین لوتیان باریک و تەسکە و پێستیان تەنک و سپیە وەک دانیشتوانى ئەوروپا.
مرۆڤ خواردنى سروشتەکەى دەخوات و لەشى مادى خۆى بەو خواردنە گەشە پێدەدات و دروست دەکات ، نەک هەر لەشى مادى بەڵکو وەک ئوپانیشادەکان دەڵێن تەنانەت بەشێکى بیرکردنەوەش لە خۆراک دروست دەبێت. مرۆڤ بۆ مانەوەى ژیان و میتابۆلیزم و کاتابۆلیزمى خانەکانى لەشى پێویستى بە هەواى پاک هەیە کە لە دەرەوە وەریدەگرێت . پێویستى بە ڕەنگى ڕون و دەنگى سروشتى و ئارامى هەیە تا بتوانێ لە روى دەرونیەوە دامەزراوو تەندروست بێت ، هەڵبەت ئەگەر خۆراکى پاک و ژینگەى پاک رێخۆشکەربن .
بەڵام ئایا ئەمرۆ ئێمە لە کوردستان و بەتایبەت لە سلێمانى (ئەو شارەى کە خۆمى تیادەژیم ) ئەو ژینگەیەمان هەیە ؟ ئایا هەواکەمان شایەنى هەڵمژینە ؟ ئایە دەتوانین بێ خەم هەناسە بدەین ؟ من دەمەوێت بەرێزان سەرۆکى هەرێم و سەرۆک وەزیرانى کوردستان و لێپرسراوانى وڵات بەتایبەت وەزیرى ژینگە بە وردى لێکۆلینەوەیەکى چڕوپر لەو بارەیەوە بکەن کە دەبو زوتر بکرێت . وەگەرنا گوێمان لێبگرن تا سەرەکیترین و پێویستترین هۆکارى ژیانمان بەئاسانى و بێ دودڵى دەست بکەوێت .
سەرەتا دەمەوێت لەبابەتى هەواوە دەست پێبکەم . دەبێت ڕێژەى گازەکانى ناو هەوایەکى پاک کە شایەنى هەڵمژین بێت و نەبێتە سەرچاوەى نەخۆشى ، واتە هەواى ترۆفۆسفیر Troposphere بەم شێوەیە بێت:
78% نایترۆجین
21% ئۆکسجین
1% گازەکانى دیکە
3، 0 %دوانۆکسیدى کاربۆن لە هەوادا
هەروەها دەبێت گازەکانى وەکو نیۆن و هیلیۆم و کریبتۆن و ئەمۆنیا و ئۆزۆن و میسان بە رێژەیەکى دیاریکراو لە هەوادا هەبن و زیادبونى رێژەى هەریەکیان زیانێکى گەورە لە تەندروستى مرۆڤ دەدات .
بەڵام من دەپرسم ئایا ئەو هەوایەى ئێمە هەڵیدەمژین لەناو شارێکى وەک سلێمانى یاخود هەولێردا بەو رێژانەیە کە باسکران . بێگومان نەخێر لەبەرئەوەى کاتێک دەچیتە سەر شاخى گۆیژەو دەڕوانیتە سلێمانى شارێک لە دوکەڵ و پارچە کۆنکرێتێکى ڕوت دەبینى کە لەوە دەچێت پێش چەند سەد سالێک لەمەوبەر لەترسى ویبایەکى و پەتایەکى کوژەر چۆڵ کرابێت، شارێک کە لەوە ناچێت ژیانى تیادابێت . دوکەڵ لە باکورەوە تا باشور و لە رۆژهەڵاتەوە تا رۆژئاوا وەک هەڵۆیەکى برسى باڵى بەسۆزى بەسەر ئەم شارە هەناسە ساردەدا کێشاوە و دەیەوێت پێمان بڵێت : منم دیارى کارگە و سەیارەو تەکنەلۆجیاى تازە ، منم دیارى دەستى نەبونى سەوزایى و پلان لەشارەوانی دا، منم دیارى دەستى ئەوانەى گوێ بە هەوانادەن چونکە هێشتا نەخنکاون.
بەهەرحاڵ هەرچى لەبارەى پیس بونى هەواى سلێمانى و من دڵنیام هەولێریشەوە بوترێت هێشتا کەمەو دڵ ئارام ناگرێت ، چونکە بەتەنگەوە نەهاتنى ئالودەبونى ئەم شارانە زیانێکى بێ شومار دەدەن و چارەسەرەکەشى کارى خاوەخاو لێکردن نیە . من لە خوارەوە بەکورتى باسى هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە و بەتایبەتیش هەوا دەکەم تا بزانین گرفتەکانمان لە کوێدان ، هەڵبەت ئەمە لەڕوى زانستى ژینگەناسیەوە و بە سەرفەنەزەرکردن لە هەندێ هۆکارى وەک ئەو گازانەى کەلە شاخە بورکانیەکان بەرزدەبنەوە یاخود هەورەبروسکە کە دەبێە هۆى زیادکردنى ئۆکسیدەکانى نایترۆجین و ، چونکە تا ئیستا ئێمە لەم مەسەلەیەدا پاک و پارێزراوین. وە ناشمەوێت خۆم لەباسى زیانەکانى مۆبایل و شەپۆلەکانى مۆبایل بدەم لەم نامەیەدا کە ئەمیش یەکێک لە هۆکارە گەورەکانى پیس بونى ژینگەیە ، لەبەرئەوەى چارەسەرى مەحاڵە :
هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە و هەوا :
1. سوتانى سەوزایى و دارستانەکان. یەکێک لە دیاردە تازەکان سوتانى شاخ و گرد و دارستانەکانى سلێمانى و دەوروبەریەتى کە زیانێکى زۆرى هەیە بۆ پیس بونى ژینگەو هەواى ئەم شارە ئەزیزە چونکە رێژەیەکى زۆر دوانۆکسید دەکاتە هەواوە . ئێمە لە کوردستاندا بە هەزاران پۆلیسى باخات و دارستانمان هەیەو کەچى کەمترین دارستان و دواکەوتوترین سەوزایى و دارستانمان هەیە لەسەر روى زەوى ، بیابانەکانى عەربستانى لێ بترازێت کە هەموى کراون بە دارستانى سەوز .
2. گێژولوکەو ڕەشەبا خۆڵاویەکان کە لە باشورى عێراق و بیابانەکانەوە دێت بەسەرمانداو بەتەواوى هەواى شار ئەوەندەى دیکە نەشیاو دەکات بۆ هەڵمژین و ئەم جۆرە خۆڵبارانە زیانێکى زۆرى هەیە بۆ رێرەوەکانى هەناسەو خودى دەزگاى هەناسەدانى مرۆڤیش.
3. دوکەڵى سەریارە و تەیارە بەتایبەت ئەو بەنزینەى کە قورقوشمى تیادایە یەکێکە لە هەرە گەورەترین هۆکارەکانى پیس بونى ژینگەو هەوا ، چونکە بەنزین و بەتایبەت ئەو جۆرە لە بەنزین یەکەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کبریت و ئۆکسیدى نایترۆجین و ئۆزۆنى زەمینى دروست دەکات و ئەم گازانەش وردە وردە دەبنە هۆى دروستکردنى هەندێ نەخۆشى وەک شێرپەنجەو تەنگەنەفەسى و رەبوو و حەساسیەت و گەلێ نەخۆشى دیکە و یەکێکن لە هەرە خەتەرترین هۆکارەکانى پیس بونى ئەم شارانە کە لە پردا ژمارەیەکى زۆر ئۆتۆمبێلى تێ رژا بێ ئەوەى حسابێک بۆ هەواى شارەکە بکرێت . دەبو حکومەتى هەرێم پلانى هەبێت ، دەبو بەرێوبەرایەتى هاتوچۆى هەولێرو سلێمانى هەروا فەرمو لەو هەمو سەیارەیە نەکەن بێ ئەوەى بزانن شار بەرەو روى چ خەتەرێک دەکەنەوە .
4. ئەو تەپوتۆزەى لە سەرجادەکان بەرزدەبێتەوە . یەکێکى دیکە لە هۆکارەکانى پیس بونى هەواى سلێمانى و ئالودەبونى ژینگەى ئەم شارە. بەرزبونەوەى تەپوتۆزى لێوارى سەر شەقامەکانى وەکو شەقامى درێژى شەست مەترى و شەقامەکانى ناوشار و ئەو شەقامانەى وەکو مەولەوى و قەنات کە ماوەیەکى زۆرە کارى تیادەکرێت و پەلە لە تەواو کردنى ناکرێت وەک ئەوەى گوڵ بارانى شار بکات، ئەم تەپوتۆزە شێوەیەکى دیکەى خۆڵبارانى شارە و هۆکارێکى دیکە ئالودەبونى هەواکەمانە .
5. ئەو کارگەکانەى لەناوشار و دەوروبەرى شاردان . کارگەى ڕۆنى تانجەرۆ و کارگەى چیمەنتۆى تاسلوجە و کارگەى قیر و هتد.. لەو کارگە تایبەتیانەن کە هەواى سلێمانیان پیس کردوە و خەلکێکى زۆر دەناڵێنن بەدەستیانەوە . دەبێت ئەم کارگانە ئامێرى تایبەتیان بۆ دابین بکرێت کە بۆ پاک کردنەوەى ئەو دوکەڵ و هەوایە پێویستن . خۆتان دەتوانن لە داتاى ئەو نەخۆشانەى تاسلوجە بڕوانن کە تا چ رادەیەک ترسناکەو نەخۆشى سیەکان و شێر پەنجەو ئالێرژى لەو ناوچانەدا بەرزە لەکاتێکدا چەند جارێک و دەیان جار داواى چارسەریان کردوە و پاراونەتەوە تا نەوەکانیسان نەبنە قوربانى بێ ئاگاییەکانى حکومەتى هەرێمى کوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەکان .
6. مۆلیدە ئەهلى و حکومیەکان… بونى کارەباى حکومى تەنها بۆ ئەوە بەسود نیە کە دانیشتوانى سودى لێدەبینن بۆ راپەراندنى ئیش و کارەکانیان ، بەڵکو نەبونى کارەبا دەبێتە هۆى ئەوەى خەڵکى مۆلیدەى کارەبایى بەکاربهێنن و هەر ماڵێک مۆلیدەیەکى تایبەت بەخۆى هەبێت . ئەم مۆلیدە ئەهلیانە لە دوو لاوە زیان بە ژینگە دەگەیەنن ، لەلایەکەوە گازێکى زۆرى دوانۆکسید و یەکەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کبریت و ئۆکسیدى نایترۆجین دەکەنە هەواوەو بەمەش زیانێکى زۆر لە هەوا دەدرێت. دوەم دەنگى ئەو مۆلیدە حکومى و ئەهلیانە خۆیان لە خۆیاندا هۆکارێکن بۆ پیس بونى ژینگە ، چونکە دەنگى بەرز و ناسروشتى یەکێک لە هۆکارەکانى پیس بونى ژینگەیە.
7. سوتاندنى خۆڵ و خاشاک… ئەگەر سەردانێکى تانجەرۆ بکەیت دەبینى کە دۆکەلێکى زۆر باشورى سلێمانى گرتوە ، سەرچاوەى ئەم دوکەڵە یەکەم کارگەى رۆنەو دوەم سوتاندنى ئەو خۆڵەیە کە لە تانجەرۆ کۆدەکرێتەوە . ئایا حکەمەتى هەرێم نازانێت کە رێگەى دیکە هەیە بۆ لەناوبردنى خۆڵ و خاشاک ؟ ئایا نازانێت کە ئەم دوکەڵە زیانێکى زۆرى هەیە ، چونکە ئەو شتانەى دەسوتێن نایلۆن و کاغەز و جلو بەرگ و عەلاکەو چەندەها مادەى کیمیاوى دیکە و خەشوخۆڵى خەستەخانەکان کە پرن لە سەدان جۆر ڤایرۆس و بەکتریا ،زیانى گەورە بە تەندروستى دەگەیەنن .
8. دەنگەدەنگ و بونى فەوزا لەناو شاردا Pollution Noise. مۆلیدە حکومى و ئەهلیەکان، دەنگى سەیارەو کارگەکان ، چڕبونەوەى بیناى بازرگانى و ئەهلى و زۆربونى دەنگدانەوە ، نەبونى باخ و پارکى حەوانەوە ، ئەمانە لەو هۆکارانەن کە ژینگەى شار تێکدەدەن و دەتوانرێت بە بونى باخ و سەوزایى زۆر چارەسەر بکرێن . دەبو هەرمالێک باخ تایبەتى هەبوایە و رێ نەدرایە ماڵى بێ باخ دروست بکرێت. دەبو پێش برینى قردێلەى کردنەوەى هەر بینایەکى بەرز ، قردێلەى باخەکەى لەلایەن بەرپرسانەوە ببردرایە.
9. هەموان سەردانى سەیرانگاکانمان کردوە . لەراستیدا یەکێک لەو رەفتارە ناشارستانیەى کە دەیبینى ئەوەیە کە عەلاگەو شوشەى مەیى و خۆڵ و خاشاک فرێ دراوەتە سەر زەوى و ئەمەش کاریگەریەکى زۆر خراپى بۆ سەر ژینگە هەیە .

ده‌رباره‌ی پیس بوونی ژینگه‌ و هۆکار و چاره‌سه‌ره‌که‌ی / به‌شی دووه‌م و کۆتایی
[size=16]
10:کەمى سەوزایى و دارودرەخت . نەبونى دارستان و سەوزایى لەدەوروبەرى سلێمانى و ناو سلێمانى واى کردوە لە دورەوە ئەم شارە زیاتر لە پارچەیەک کۆنکرێت بچێت تا لە شوێنى ژیانى مرۆڤ . مرۆڤ پێویستى بە سەوزاییە ، بەبێ سەوزایى مرۆڤ ناتوانێ بژى و ژیان بێ دارو سەوزى ژیانێکە بێ هەناسە ، چونکە ئەوان پرۆسەى پاککردنەوەى هەوا ئەنجام دەدەن ، بەڵام : ئەم ساڵ بەتایبەت رێژەیەکى زۆرى درەختى ناو ئەم شارە بررایەوە لە شەقامى مەولەوى و قەنات و شەستمەتریەکە وهتد..، چەند نەمامێکى بچوک لە دەوروبەرى شەستیەکە نێژراون و بۆ چەند سالێکى زۆرى تر سودێکى ئەوتۆ نابینن . من دڵنیام ڕێژەى سەوزى لە ناو سلێمانیدا هێندە کەمە کە باسکردنى عەیبە . ئێمە ئەگەر بێ سەوزى ترین شار نەبین لە جیهاندا ئەوا بەلایەنى کەمەوە لەریزى ئەو شارانەدین کە دوژمنى سەوزین . ئەو ماڵانەى تازە دروست دەکرێن باخیان تیادانیەو ئەمەش بە پێچەوانەى یاساى شارەوانیەوەیە . ئەو ماڵانەشى لە کۆندا دروست کراون حەوشەکانیان دەکەنە گەراج و کاشى . زۆر لەو زەویانەى بۆ باخى گشتى دانرابون ئەمرۆ دەبینى فڵان کەس کریویەتى و کردویەتى بە بیناى گەورە . گردەکانى ناوشار خەریکە دەگەرێنەوە بۆ لاى خواکەى خۆیان و دەگەنەوە بە رۆحى پاکى گردەکەى بەختیارى و ڕیعایە کە زیاد لە چەند هەزار درەختیان تیادا بردرایەوە وەک سیماى شاریان ناشرین کردبێت . سماى شارێک کە عەمودى زۆرترە لە درەخت .
11-.دانەنانى کەسى شیاو لەشوێنى شیاوى خۆى . یەکێکى تر لە هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە دانانى کەسى نەشیاوە لە بەرێوبەرایەتى و دامو دەزگاکان . هەروەها کارکردنى ئەم کەسانەیە بەپێى عاتیفەو هەواو هەوەسى خۆیان . دەبێت کەسانى دلسۆز و دانا و خوێندەوار و دەوڵەمەند بخرێنە سەر کار، کەسانى هەژار و ئەوانەى جاران پێڵاو لە پێیاندا نەبوە ناکرێت ئەمرۆ بخرێنە سەر خەزنەى ئەم وڵاتە پڕ نەوتە . دەبێت کەسانێک هەوڵبدەن بۆ سەوزکردن و پاککردنەوەى شار کە خۆیان پاک و نائالودەبن بە ژەهرى خۆپەرستى و بەرژەوەندى پەرستى .
12-.بێ ئاگایى خەڵک لەو بارەیەوەو ڕەچاونەکردنى تەندروستى ژینگە . زۆرینەى هاوڵاتیانى ئێمە هەر لەمنداڵیەوە وافێرکراون کاتێک بەلاى گوڵێکدا دەرۆن لێى دەکەنەوەو بۆنى دەکەن و فرێى دەدەن،وەک ئەوەى دوژمنى باوک کوشتەیان بێت، کاتێک بەلاى نەمامێکدا دەڕۆن بە لەقەیەک سەلامى لێ دەکەن، وەک ئەوەى تاوانێکى کردبێت، کاتێک درەختێک لەبەر دوکان یان ماڵەکەیدایە تامى تامى پێدەکات بۆ قومێ ئاوو و خوا نەکات بنى نەمامەکە رۆێ لە رۆژان بە تەڕى ببینى ، وەک گوناه بێت . خوا هەڵناگرێ شارەوانى و حکومەتى هەرێمیش لەبەر شتى تر فریاى رێنمایى خەڵکى ناکەون. هیچ بەرنامەیەکى تەندرستى فێرکارى ژینگەیى نیە کە منداڵان و خەڵکى فێربکات رێزى ژینگەکەیان بگرن چونکە رێزى تەندروستى خۆیان دەگرن. لە راستیدا وەزارەتى تەندروستیش لەوبارەیەوە تاوانبارە بەوەى کە دەبوو تەندروستى کۆمەڵ و ئەو پزیشکانەى لە زانستى “کۆمیۆنیتى” دا کار دەکەن بیریان لەمانە بکردایەتەوە . دەبێت بەنامەى تایبەت لەوبارەیەوە ئەنجام بدرێت و خەڵکى هوشیار بکرێتەوە . خودى خۆم پار لەگەڵ “کۆمەڵەى هونەرى یۆگا” لە سلێمانى نزیکەى “1000″ نەماممان کرى و لە هەندێ باخدا چاندمان ، هەرچەند بەشى باخچەکانى شارەوانى یارمەتى داین ، بەڵام بەداخەوە بەشى زۆرى نەمامەکان کە دەبو ئاویان بدەىن ئاو نەدران و وشک بون .
ئەمانە هەندێک لەو هۆکارانە بون کە هەوا و ژینگەى ئەم شارانەیان پیس کردوە و دەشتوانین هەمویان چارەسەر بکەین بەڵام ئەم کارە پێویستى بە کەسانى دڵسۆز هەیە، کەسانێک کە بەخەم ئەو هەوایەوەبن کە هەڵى دەمژن ، کەسانێک کە ئەم وڵاتە بەهى خۆیان بزانن ، کەسانێک کە بیانەوێت خزمەتى وڵات و خەڵک بکەن نەک خزمەتى بەرژەوەندى هەرگیز تێرنەبوى خۆیان .
دەمەوێت کەمێک باس لە زیانەکانى ئەم ئالودەبونە بکەم، ئەو نەخۆشیانەى لێرەدا باسیان دەکەم لەونەخۆشیانەن کە وردە وردە لە سلێمانیدا سەریان هەڵداوە و بەتەواوى خەریکە بڵاو دەبنەوە :
1. هەوکردنى سیەکان .
2. توش بونى مرۆڤ بە شێرپەنجەى پەردەى دەورى سیەکان Mesothelioma.
3. دەرکەوتنى ڕەبو تەنانەت لە منداڵان دا.
4. حەساسیەتAllergy.
5. کزبونى ئاستى بیستن Impaired hearing
6. کەمبونەوەى ئۆکسجین لە هیمۆگلۆبینى خوێن دا.
7. سەرئێشە .
8. کارکردنە سەر دەزگاى دەماریى جەستەى مرۆڤ .
9. تێکدانى بارى دەرونى مرۆڤ و زیادکردنى خەمۆکى .
10. هیلاکبونى خێراى مۆرڤ .
11. حەساسیەتى چاو .
12. ئەمە سەرەڕاى کەمبونەوە و تیاچونى سەوزایى و دارو درەخت .
نزیکەى یەک ملیۆن مادەى کیمیاوى هەیە کە تا ئێستا دۆزراونەتەوو دروست کراون. 6000 لەم ماددانە لەوانەیە هۆکارى دروست بونى شێرپەنجەبن و1000 دانەیان سەلمێنراون کە نەخۆشى لە گیانداراندا دروست دەکەن و200 دانەیان سەلمێنردراون کە شێرپەنجە لە مرۆڤدا بەرهەم دێنن . یەکەمین هۆکارى گواستنەوەى ئەم گازانە بۆ ناو مرۆڤ و کاریگەریان لەسەر مرۆڤ رێگەى هەناسەیە کە پیس بونى ژینگە راستەوخۆ کاردەکاتە سەرى . هەربۆیە ژینگە وەک فرۆکەیەک وایەو ئێمەش فرۆکەوانەکەى و تێکدانى ئەو فرۆکەیەى کەئێمە تیایداین کارێکى سەرسورهێنەرو روخێنەرە. پیس بونى ژینگە هەڵەیەکە بە نەخۆشى و ناخۆشى و نەهامەتى خەڵکى کۆتایى پێ دێت و پێویستى بەچارەسەرى خێرایەو ڕواندنى سەوزایى و کەمکردنەوەى ئۆتۆمبێل و موەلیدەى کارەبا و پاککردنەوەى شەقامەکان و چارەسەرى سوتانى خۆڵ و خاشاک و دوکەڵى کارگەکان لەو ڕێگایانەن کە ئێمە دەتوانین بەهۆیانەوە چارەسەرى ئالودەبونى هەواو ژینگەکەمانى بکەین .
وەک هاوڵاتیەک و وەک یۆگیەک و وەک دڵسۆزێکى ئەم شارە و هەمو کوردستان بەناوى خۆم و (کۆمەڵەى هونەرى یۆگا)وە داوا لەبەرێزان سەرۆکى هەرێم و سەرۆک وەزیران و شارەوانى سلێمانى و شارەوانیەکانى دەوروبەرى سلێمانى و وەزارەتى ژینگەو لایەنە پەیوەندیدارەکان و هەمو دانیشتوان دەکەم کە بەتەنگ ژینگەکەیانەوە بێن و هەوایەکى پاک بۆ خۆیان و نەوەکانیان فەراهەم بێنن ، چونکە ئەم ئەرکە تەنها ئەرکى حکومەت نیە بەڵکو ئەرکى هاوڵاتیانیشە . داواکارم ئەم بابەتە بەوردى کارى لەسەر بکرێت و بازرگانى و ئیهمالى و نەزانى کۆمپانیاکان و تاکەکەس نەبنە هۆکارێک بۆ پیس بونى ژینگەى ئەم شارانەى کە بە خوێنى شەهیدان و کەسانى دڵسۆز و زانست خواز ئازادو ئاوەدان کراوەتەوە . وڵاتێک کە خوێنى زەردەشتى ژینگە پەرستى پیادا دەگەرێ دەبێ ئێمە بە دڵ و رۆح بیپارێزی

" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
"نــاخـۆشـتــریــن هـەسـت ئـەو هەسـتـەیـە کە لە سـادەیـیـتـدا بە گـێـلـت بـزانـن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" لــه‌ دایــک بـــوم بۆ مــــردن "

The End DaM DoK  new Death sonu

هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی

بریتیه‌ له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی یاخود شله‌ی ده‌ماغی "ئه‌و شله‌یه‌ی ده‌وه‌ری ده‌ماغ و مۆخی مێشکی داوه‌" زۆربه‌ی جار له‌ ئه‌نجامی بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌ لێگیراوه‌کانه‌وه‌ ده‌بێت. ئه‌و هه‌ڵئاوسانه‌ی که‌ له‌ ئه‌نجامی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغییه‌وه‌ دروست ده‌بێت چه‌ند نیشانه‌یه‌کی لێده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ به‌گشتی بریتین له‌ ژانه‌سه‌ر و تا و ڕه‌ق بوونی مل.

زۆربه‌ی باره‌کانی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌وه‌ ده‌بێت، به‌ڵام هه‌ندێک جار له‌ ئه‌نجامی به‌کتریا و که‌ڕووشه‌وه‌ ده‌بێت.

ئه‌گه‌ر تۆ گومانت کرد که‌ خۆت یاخود یه‌کێک تووشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی بووه‌، پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، چاره‌سه‌ری زوویی ده‌بێته‌ هۆی ڕێگرتن له‌ ئاڵۆزیه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌.

نیشانه‌کانی؛

زۆر جار نیشانه‌ زووه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ تێکه‌ڵ ده‌کرێت له‌گه‌ڵ نیشانه‌کانی هه‌ڵامه‌ت. نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی ڕووده‌دات له‌ ماوه‌ی ڕۆژێک یاخود دوو ڕۆژ، به‌شێوه‌یه‌کی نموونه‌یی نیشانه‌کان بریتین له‌؛

تایه‌کی به‌رز

ژانه‌سه‌رێکی تووند

هێڵنج و ڕشانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ژانه‌سه‌ره‌که‌

گێژ بوون

گه‌شکه‌

خه‌واڵوویی

ڕه‌ق بوونی مل

هه‌ستیاری بۆ ڕووناکی

له‌ده‌ستانی حه‌ز بۆخواردن و خواردنه‌وه‌

سوورهه‌ڵگه‌ڕانی پێست له‌ هه‌ندێک باردا

له‌ منداڵی ساوا نیشانه‌کان به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت؛

گریانی به‌رده‌وام

زۆر خه‌واڵوویی و بێ وه‌زعی

که‌م خواردنی شیر

پۆقڵه‌ کردنی خاڵێکی نه‌رم له‌ سه‌ر سه‌ری ساوایه‌که‌ "به‌شی پێشه‌وه‌"

ڕه‌ق بوونی لاشه‌ و ملی ساوایه‌که‌

که‌ی سه‌ردانی پزیشک بکرێت؟

ئه‌گه‌ر خۆت یاخود که‌سێکی تر له‌ ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ت نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی هه‌بوو، وه‌ک تا و ژانه‌سه‌رێکی تووند و گێژ بوون و هێلنج و ڕشانه‌وه‌ و مل ڕه‌قی – ئه‌وا پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی پزیشک یاخود نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، ناتواندرێت بزاندرێت که‌ کام جۆر له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغیت هه‌یه‌ ته‌نها به‌ به‌سه‌ردانی پزیشک نه‌بێت.

هۆکاره‌کانی تووشبوون به‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی

تووشبوون به‌ به‌کتریا

تووشبوون به‌ ڤایرۆس

تووشبوون به‌ که‌ڕوو

هۆکاره‌ مه‌ترسیداره‌کان

ته‌مه‌ن؛ منداڵان ته‌مه‌نیان له‌ خوار 5 ساڵی زیاتر تووشی هه‌وکردنی ڤایرۆسی په‌رده‌ی ده‌ماغ ده‌بن.

ژیان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی قه‌رباڵغ "به‌شه‌ ناوه‌خۆیه‌کان،زیندانه‌ک� �ن، پێگه‌ سه‌ربازیه‌کان..هتد"؛ ئه‌مه‌ش هۆکارێکی تره‌ که‌ ئاسانکاری ده‌کات له‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی.

ماوه‌ی دووگیانی؛

ئیشکرن له‌گه‌ڵ یاخود له‌ ناو ئاژه‌ڵان؛

ئه‌و که‌سانه‌ی سیسته‌می به‌رگریان بێ هێزه‌ بۆ هه‌ر هۆکارێک بێت؛ بۆ نموونه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی نه‌خۆشی شه‌کره‌یان هه‌یه‌، یاخود نه‌خۆشی ئایدز..هتد.

ئاڵۆزیه‌کانی؛

ئالۆزیه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی سه‌خته‌، هه‌رچه‌ند ماوه‌ی درێژ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌بێ چاره‌سه‌ری بمێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ند مه‌ترسی سه‌ڕع یاخود تێکچوونی نه‌گه‌ڕاوه‌ی ده‌ماری زیاتره‌ وه‌ک "له‌ده‌ستانی بیستن و بینین و قسه‌کردن و فێربوون و هه‌ڵسوکه‌وت".

خۆپاراستن؛

هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوونی به‌ربڵاوه‌وه‌ ده‌بێت. به‌زۆری به‌کتریا و ڤایرۆس که‌ ده‌بنه‌ هۆی تووشبوونی‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی بڵاوبوونه‌وه‌ به‌ هۆی پژمین یاخود کۆخیین یاخود گۆڕینه‌وه‌ی که‌ل و په‌لی خۆراک یاخود هه‌ر که‌ل و په‌لێکی تایبه‌ت "وه‌ک فلچه‌ی ددان" ده‌بێت. هه‌روه‌ها ژیان له‌گه‌ڵ که‌سێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ی هه‌بێت یاخود له‌ شوێنێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌ربڵاوه‌ ئه‌وا مه‌ترسی تووشبوون زیاد ده‌بێت.

ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ یارمه‌تیت ده‌دات پاراستنی له‌ تووشبوون؛

شووشتنی ده‌سته‌کان به‌ جوانی پێش خواردن یاخود دوای ده‌ست به‌ ئاو گه‌یاندن، پێویسته‌ منداڵان فێر بکرێن بۆ ئه‌م خاڵه‌.

له‌ کاتی پژمین یاخود کۆخین ده‌م و که‌پووت داپۆشه‌.

له‌ کاتی دووگیانی پێویسته‌ گرنگی ته‌واو به‌ خۆراک بدرێت، گۆشت جوان بکوڵێت، په‌نیر نه‌خورێت، هه‌روه‌ها شیر

" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
"نــاخـۆشـتــریــن هـەسـت ئـەو هەسـتـەیـە کە لە سـادەیـیـتـدا بە گـێـلـت بـزانـن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" لــه‌ دایــک بـــوم بۆ مــــردن "

The End DaM DoK  new Death sonu

رابورتي احيا
قۆناغه‌كانى په‌ره‌سه‌ندنى ژينگه‌ى مرۆڤ

له‌و كاته‌وه‌ كه‌ زه‌وى دروست بووه‌ هه تا ئه مرو ناوه ندى ئه و زينكه يه ى كه تيايدا ده زين به رده وام له كوران دا بووه ،ئه م به ره سه ندنى زينكه يه بوه ته هوى جيابوونه وه ى ئه م قوناغانه:

۱-قوناغى كونجاندنى زه وى بو بيشوازى مروف:

ئه م قوناغه به رده وام بوو هه تا ئه و كاته ى زه وى كونجاو بوو بو ده ركه وتنى مروف له سه رى .له م ماوه يه دا تويزى زيندوو ئاوى سه ر زه وى به ره ى سه ندوو جه ند جوريكى جياواز له كيانله وه رو رووه ك و سامانى كانزايى ده ركه وتن ،ئه م قوناغه زوربه ى ميزووى زه وى ده كريته وه تا ده ركه وتنى مروف له سه ر زه وى.
۲.قوناغى راو:-

له ماوه ى زيانى مروف دا به رده وام كه راوه به شوينى خواردن و خوارده مه نى له جوارجيوه ى ئه و زينكه ى كه تيايدا زياوه و فريرى راو بووه،له م قوناغه دا مروف بيرى له كاريكه رى و زيانه كانى سه ر زينكه نه كردبوه وه وه كاريكه رى له سه ر زينكه كه ى كه م بووه.

۳.قوناغى كشتوكال:-

ده توانين ئه م قوناغه به سه ره تاى ده سبيكردنى كاريكه رى سلبى مروف بو سه ر زينكه دابنيين كه به سووتانى دارستانه كان ده ستى بيكرد بو مه به ستى كشتوكال و مه رو مالات.

۴.قوناغى شورشى بيشه سازى:-

ئه م قوناغه له ناوه را ستى سه ده ى هه زده هه م ده ست بى ده كات تا ناوه راستى سه ده ى بيسته م كاتيك مروف ده ستى كرد به به كارهينانى ئاميرو دروست كردنى كاركه بو بركردنه وه ى بيوستييه كانى خوى و سوتاندنى سووته مه نى بو به گه رخستنى كارگه و هوكاره كانى كواستنه وه (ئوتومبيل و كه شتى و شه مه نده فه رو فروكه)،هه روه ها له م قوناغه دا مروف ده ستى كرد به كوج كردن له لاديكانه وه بو شاره كان،وه زيادبوونى وماره ى دانيشتوانى شار كه ئه نجام دا روز به روز روودانى كيشه ى ترسناك له سه ر زينكه.

۵.قوناغى شورشى زانيارى:

ئه و قوناغه يه كه ئستا تيايدا ده زين كه له نيوه ى دووه مى سه ده ى بيسته وه ده ست بى ده كات له م قوناغه دا زانستى ئه له كرتونى كومبيوته ر ده ركه وت به تايبه تى دواى دوزينه وه ى ترانزسته رو هوكاره كانى كواستنه وه به ره ى سه ندوو شورشى بيشه سازى كه يشته لوتكه و كيشه ى جوراوجورى زينكه ده ستى بيكرد وه ك :بيس بوونى هه واو خاك و ئاو و كه مبوونه وه ى سامانه سروشتييه كان و زيادببونى زماره ى دانيشتووانى سه ر زه وى ،كه واى كرد لايه نه به ربرس و نابه ربرسه كان ده ستيان كرد به ريكخستنى سيمينارو كونفراس له سه ر ئه م كيشانه و دانانى ريكه جاره ى كونجاو له بيناو باراستنى زينكه و به رده وامبوونى سامانه سرووشتييه كان و زيانيكى ته ندروست بو نه وه كانى داهات و .

زينكه:

له ووشه ى ( environ)كه با ماناى ده وروبه ر ديت وه ريكراوه كه بريتييه له (هه موو بارو هوكارانه ديت كه كاريكه رى ده كه نه سه ر زيانى هه موو زينده وه ران له سه ر زه وى .
يان زينكه به كويره ى (environtal protection act)بيناسه كراوه و ده ليت ((هه موو ئه و هوكاره فيزيايى و بايلوجيانه ى ده ورووبه ر ده كريته وه كه كاريكه رى ده كه نه سه ر يه كترى ))
زاانستى زينكه زانستيكى كشتكيره كه بيويسته زور زانستى تر تيايدا تيكه ل بكريت وه كو زانسته كانى (فيزيا،كيميا،بايلوجى،جيول� �� �جى،جوكرافيا،به روه رده،ئابوورى،........هتد)
زينده وه را ن له سه ر زه وى هه ر له بجوكترينه وه (فايروس و به كتريا و كه رووه كان )هه تا
كه وره ترين زينده وه رى كوى زه وى زينكه ى تايبه تى خوى هه يه.

زينكه زانى :-
زاناى ئه لمانى ئه رست هاكل(۱۸۶۹)ووشه ى (ecology)بو ماناى زينكه زانى داناو كه به مانا يونانيه كه ى (oikos)=خانوو،مال و (logy)=زانست ديت.
زينكه زانى بريتى يه له و زانسته ى كه ده رباره ى كارليك و كاريكه رى زينده واران له كه ل زينكه سرووشتييه كان ده دويت ،كه هه ردوو راسته وخوو به به رده وامى كاريكه رى ده كه نه سه ر يه ك.
هه ر كورانيك له زينكه ى سرووشتى كاريكه رى هه يه له سه ر زينده وه را ن و وه به بيجه وانه شه وه.

ريكخستنى زينكه(ئاسته كانى ريكخستنى زينكه)
۱.زينده وه ر
۲.كومه له ى زينده يى
۳.كومه لكاى زينده يى
۴.سيستمى زينكه يى
۵.زينده به رك.
زينده وه ر :-
يه كه ى بيكهاته ى سيستمى زينكه يه (زينده وه ر تواناى هه يه زور بيت ،كه شه بكات،هاوسه نك رابكريت ،به ره بسينيت،كارداناوه ى كارليكه كانى هه بيت،ماده ى بوماوه ى تيا بيت)
كومه له يى زينده يى:-
بريتييه له كومه له زينده وه ريكى هه مان جورو تاك كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراوادا ده زين.
كومه لكه يى زينده يى:-
بريتييه له كوى هه موو ئه و كومه له زينده ييانه ى كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراودا ده زين و كارليك له سه ر يه كترى ده كه ن.
سيستمى زينكه يى:-
يه كه ى فرمانه له زانستى زينكه زانى دا كه بيك ديت له هه ردوو كومه له ى زينده يى و ئه و زينكه يه ى تيايدا ده زين و به توندجى بشت به يه كتر ده به ستن بو به رده وامى بروسه ى زيان له ريكه ى هاتنه ناوه و جوونه ده ره وه ى ماده كيمياوييه كان و ووزه.
زينده به رك:-
ئه و به شه ى زه وييه كه زيانى تيادايه و قولترين به شى زه رياكان ده كريته وه تا به رزترين كه ش له (به ركى كاز(سبوره كانى رووه ك وه كه رووه كانى تيادا بلاو ده بيته وه و هه روه ها ئه و جينه ى سه ره وه ى خاك ده كريته وه كه تواناى دابين كردنى زيانى هه يه بو مروف.
له ۳ به ش بيكهاتووه
*به شى ئاو
*به شى هه وا
*به شى خاك

هه ريمى زيندوو :

بريتييه له ناوجه يه كى سروشتى فراوان كه كومه لكه يه كى له هه موو جوره كانى زينده وه ر (له كيانله به رو رووه ك و وردبينه زينده وه رى)تيايدايه وه كو (هه ريمى دارستان ،هه ريمى بيايان ،هه ريمى به سته له ك)
هه ريمى زيندووه كان فراوانترو ئالوزترن له سيستمه ى زينكه يى ،به لام له روويى بيكهاته وه وه ك يه كن به لام هه ندى جياوازى له زماره ى جورة زينده وه رانا له شوينه جوكرافيه جياجياكان دا به جدى ده كريت .
سيسته مى زينكه يى له روويى بيكهاتنه وه بيك ديت له هوكاره زينده يه كان و هوكاره نازينده ييه كان:
هوكاره نازينده ييه كان بيك ديت له
ا.هوكاره فيزياييه كان(راده ى تيشكى خور،بله ى كه رمى ،راده ى شى و ئاراسته ى با..........)
ب.هوكاره كيمياييه كان:بريتى يه له (ماده نا ئه ندامييه كان وه كو كاربون و نايتروجين و دوانه ئوكسيدى كاربون و ئوكسجين و .......)كه به زدارى له سوورى سروشتى ()ده كه ن.
ج.ئاويته ئه ندامى يه كان(بروتين و كاربوهيدرات و ......)

هوكاره زينده ييه كان:
هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا ده زين.
زينده زه ران له سيسته مى زينكه يى به كويره ى جونيتى ئه و ووزه يه ى وه رى ده كرن ده كريت به م به شانه وه:
۱.به رهه مهينه ره كان:هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه ده توانن خويان خوراك بو خويان دروست بكه ن له ريكه ى بروسه يه كى ئالوز كه بيى ده وتريت (روشنه بيكهاتن)به بونى ئاو دوانه ئوكسيدى كاربون به يارمه تى تيشكى خور زينده وه رانى وه ك (قه وزه كان و رووه كه سه وزه كان) وه ههندى جورى به كترياش ده كريته وه.

به رهه م هينه ره كان ده توانن ووزه ى خور بكورن بو ووزه ى كيميايى و له ئاويته يه كى ئه ندامى ئالوز كوى بكه نه وه (كلوكوز)،دواى ئه وه به رهه مهينه ره كان ئه توانن شه كرى كلوكوز به ريكه ى كارليكى زور ئالوزتر بو بكورن بو( بروتين و كاربوهيدرات و فيتامين .........) كه يارمه تى بوونى مادده ى خوراكى وه ك نايتروجين و فوسفورو كبريت و كانزاكان كه له زينكه يه ك دا هه ن.

۲.به كارهينه ره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه ناتوانن خوراك بو خويان دروست بكه ن به لكو بشت ده به ستن به به رهه مهينه ره كان به شيوه ى راسته وخو يان ناراسته وخو،كه ئه ميش ده كريت به جه ند جوريكه وه:
ا.كياخوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه رووه ك ده خون و راسته وخو بشت به خواردنى رووه ك ده به ستن.
ب.كوشت خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه كوشت ده خون و بشت به خواردنى كيانله وه رانى تر ده به ستن ،وه كو (شير،بلنك،كورك،هه لو..........)
ج.هه مه جه شن خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه بشت به خواردنى هه ردوو رووه ك و كوشت ده به ستن وه كو (ريوى ،مروف،...)

كه نده خور:ئه و زينده وه رانه ن كه لاشه ى بوكه نى زينده وه رى مردوو ده خون وه كو (داله كه ر خور و كه متيار)

۳.شيكه ره وه كان:
ئه و زيندوه رانه ن كه له ريكه ى هه لوه شاندنى باشماوه ى زينده وه ره وه را ن و زينده وه ره مردووه كان ووزه يان ده ست ده كه ويت وه كو (به كتريا و كه رووه كان).
كه ده توانن مادده سه ره تاييه كان بكه ريننه وه بو سروشت ئه م مادانه جاريكى تر له ريكه ر به رهه مهينه ره كانه وه به كاربهينريته وه،زينده وه ره شيكه ره وه كان كرنكى زوريان له هه موو سيسته ميكى زينكه يى هه يه جونكه ئه م زينده وه رانه هه لده ستن به ته واو كردن و به رده وامى سوورى خواردنى توخمه كان له سروشت دا.

زنجيره ى خوراك:
بريتييه له ريره وى ووزه له قوناغه جياوازه كان دا كه ئامانجه كانى شيوازى خواردنى تيا به يره و ده كريت له لايه ن زنجيره يه ك زينده وه ره وه ،زنجيره ى خوراك به به رهه م هينه ر ده ست بى ده كات و به كوشت خور كوتاى ديت.
*قه وزه-ماسى بجووك-ماسى كه وره تر-ماسى قرش
*كيا-ئاسك-بلنك

تورى خوراك:
بريتييه له جه ند زنجيره يه كى خوراك كه له نميوانيان دا به يوه ندى هه يه و كارده كه نه سه ر يه كتر تورى خوراك زور ئالوزترو فراوانتره له زنجيره ى خوراك و له هه موو سيسته ميكى زينكه يى ده بينرت.

هه ره مى ووزه:
بريتييه له و هيلكارييه شيوه هه ره مييه يه ى يان سيكوشه ييه ى كه تيايدا روشتن و تيبه ر بوون و وون بوونى ووزه له زنجيره خوراك دا روون ده كاته وه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا

" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
"نــاخـۆشـتــریــن هـەسـت ئـەو هەسـتـەیـە کە لە سـادەیـیـتـدا بە گـێـلـت بـزانـن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" لــه‌ دایــک بـــوم بۆ مــــردن "

The End DaM DoK  new Death sonu

فێركارى و په‌یوه‌ندى به‌گه‌شه‌كردنى ئابورى
را بورتي ئابوري

بێ گومان په‌یوه‌ندى یه‌كى تووند و تۆڵ له‌ نێوان پلاندانانى فێركارى و گه‌شه‌كردن دا هه‌یه‌، چونكه‌ له‌ رِاستى دا ئامێرێكه‌ له‌ ئامێره‌كانى، هه‌وڵێكى چالاكه‌ بۆ رِاگرتنى ئه‌و ئارِاستانه‌ى گه‌شه‌كردن كه‌ ئه‌مرِۆكه‌ له‌ ئارادان، و رِێنمایى كردنیان بۆ به‌ده‌ست هێنانى ئه‌و ئامانجه‌ى به‌رژه‌وه‌ندى یه‌ باڵاكانى كۆمه‌لڕ به‌دى ده‌هێنن، هه‌ربۆیه‌ زۆرێك له‌ په‌روه‌رشكاران هه‌ستاون به‌ په‌یوه‌ست كردنى پلاندانانى فێركارى به‌ گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌وه‌ و هه‌مئاهه‌نگى له‌ نێوانیاندا،ئه‌وه‌ش له‌ پێناو په‌ره‌پێدانى چالاكى تاك و كۆمه‌لڕ، و سوود وه‌رگرتن له‌ توانسته‌ رِه‌خساوه‌كان تا ئه‌وپه‌رِى توانا.
ئه‌و په‌یوه‌ندى یه‌ ته‌واوكارى یه‌ كاتێك ده‌ركه‌وت كه‌ وادانرابوو فێركردن وه‌ به‌رهێنانێكى ئابورى یه‌ له‌ داهاتى مرۆیى ئه‌مه‌ش ده‌كه‌وێته‌ بواره‌كانى پلاندانانى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌وه‌،چونكه‌ تێرِوانین بۆ فێركردن وه‌كو فاكته‌رێكى به‌رهه‌م هێنان لایه‌نێكه‌ له‌لایه‌نه‌كانى شوێن و پێگه‌ى فێركردن له‌ پرِۆسه‌ى ئابورى دا،هه‌روه‌ها به‌هاكه‌ى وه‌كو فاكته‌رێكى كاتێكردن له‌سه‌ر جۆره‌كانى به‌كاربردن ئاسته‌نگ بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى دروست ده‌كات.
له‌ ووڵاتانى عه‌رِه‌بى، هه‌روه‌كو ووڵاتانى تریش،بیر و رِایه‌كى بڵاو و به‌هێز هه‌یه‌ كه‌ فێركردن ده‌روازه‌ى بنه‌رِه‌تى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌، و په‌یوه‌ندى نێوانیشیان زۆر كۆن و دێرینه‌،ده‌بینین (( ئاده‌م سمیپ)) كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ فه‌یله‌سوفه‌كانى ئابورى له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌هه‌م دووپاتى كردۆته‌وه‌ كه‌ رِاهێنان و فێركردن زۆر گرنگ و بایه‌خداره‌ له‌ به‌رز كردنه‌وه‌ى تواناى به‌رهه‌م هێنانى كرێكار، و زیاتر شاره‌زا بوونى له‌ كاره‌كه‌ى، هه‌روه‌ها ئاماژه‌ى به‌وه‌ش كردووه‌ كه‌ فێركردن و پلاندانان بۆى زۆر گرنگه‌ بۆ سه‌قامگیر بوونى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى و به‌مه‌رجێكى پێوویستى ده‌زانآ بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى.
پلاندانانى فێركارى به‌ ته‌نها ئامانجى هێنانه‌دى پێداوویستیه‌كانى گه‌شه‌كردنى ئابورى نیه‌ به‌ڵكو ئامانجى هێنانه‌دى پێداوویستیه‌كانى گه‌شه‌كردنه‌به‌ ته‌واوى ماناى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و رِۆشنبیرى به‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ جیاوازى یه‌ كانى یه‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ پێشكه‌وتنى ئاده‌میزاد و گۆرِانى هه‌ڵوێسته‌كانى یه‌وه‌ .
بآ گومان پێشتر تآ رِوانینێكى كۆن بووه‌ له‌سه‌ر پرِۆژه‌كانى گه‌شه‌سه‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تى و وا زانراوه‌ كه‌ پرِۆژه‌ى به‌كاربردنن و رِاسته‌و خۆ قازانج یان داهاتى ئابورى به‌ده‌ست ناهێنن،هه‌روه‌كو مه‌سه‌له‌ى فێركردن كه‌ پێشتر باس كرا،به‌ڵام ئه‌م تێرِوانى نه‌ گۆرِانى به‌سه‌ر داهات و ئێستاكه‌ به‌ جۆرێك سه‌یرى به‌رنامه‌ى گه‌شه‌كردن و خزمه‌تگوزارى كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌كرآ كه‌ سوود و قازانجى ئابورى هه‌یه‌ كه‌ به‌ هۆى شاره‌زایى و پسپۆرِى یه‌وه‌ به‌ده‌ست دێت له‌ ئه‌نجامى فێركردنه‌وه‌ ئه‌وه‌ش كاریگه‌ره‌ له‌ سه‌ر به‌رهه‌م هێنان و تواناى كاركردن و درێژه‌دان پآ ى،له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین گه‌شه‌سه‌ندنى كۆمه‌ڵایه‌تى بریتى یه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك به‌رنامه‌ى ئابورى، و وه‌به‌رهێنان تیایدا درێژخایه‌نه‌ و سوود و قازانجه‌كه‌شه‌ مسۆگه‌ره‌.
زۆر له‌ مێژه‌ ئابورى ناسه‌كان پێداگرى ده‌كه‌ن له‌سه‌ر گرنگى رِۆڵى فێركردن له‌ گه‌شه‌كردنى ئابورى، و شێوازه‌كانى بایه‌خدان له‌ نێوان به‌رگرى گشتى له‌ فێركردن به‌ مانایه‌ى گه‌وره‌ترین هێزه‌ له‌ پێكهێنانى كۆمه‌ڵگایه‌كى ئاره‌زوومه‌ندى پێشكه‌وتن و پێوه‌ره‌كانى ئابورى كه‌ پاشماوه‌ى فێركردن و تێكرِایه‌كانیه‌تى.
بآ گومان ده‌بآ بڵێین پلاندانانى فێركردن كارده‌كاته‌ سه‌ر گۆرِینى سه‌قام گیرى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى ، و سازكردنى بارو دۆخێكى گونجاو بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى، سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تى زیاتر بۆ تاكه‌كان ده‌رِه‌خسێنآ له‌ فێركردن تاوه‌كو به‌هره‌ و تواناكانیان ده‌رده‌كه‌وێت. له‌گه‌لڕ ئه‌وه‌ش دا تاكو ئێستا كه‌مێك ده‌رباره‌ى رِۆڵى پلاندانانى فێركردن ده‌زانین له‌ پێشكه‌وتنى ئابورى كه‌ له‌ قۆناغه‌كانى سه‌ره‌تایى گه‌شه‌سه‌ندن دایه‌ به‌ڵام هه‌ندآ به‌ڵگه‌ش له‌ ئارادان له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ گرنگترین داخوازیه‌كانى گه‌یشتن به‌ ئابورى یه‌كى به‌هێزه‌.
چه‌ند بابه‌تێكى بنه‌رِه‌تى له‌ بابه‌تى پلاندانان و گه‌شه‌كردن دا هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌ بیر و هۆشمان جێگیر بێت ئه‌وا زۆر كۆشش و كات و ده‌مه‌قاڵێمان بۆ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، ئه‌و بابه‌تانه‌ش به‌ڵگه‌ نه‌ویستن به‌ڵام ده‌بێت به‌باشى بیریان ڵا بكرێته‌وه‌ ئه‌وانه‌ش بریتین له‌ :.
بابه‌تى یه‌كه‌م:.
مه‌به‌ست له‌ گه‌شه‌كردن له‌ هه‌موو بواره‌كاندا - گه‌شه‌كردنى گشتگیره‌ نه‌ك به‌ ته‌نها گه‌شه‌كردنى ئابورى، لێره‌دا پێوویسته‌ جیاوازى بكرآ له‌ نێوان (گه‌شه‌ ) و (گه‌شه‌پێدان) ،گه‌شه‌ى ئابورى به‌تآ رِوانینى توێژه‌ر... رِێگایه‌كه‌ ئامانجى به‌دیهێنانى ووزه‌یه‌ ئه‌م ووزه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى زیاد بوونى ئابورى له‌ ماوه‌یه‌كى دیاریكراودا، به‌ڵام گه‌شه‌پێدان ئابورى پرِۆسه‌یه‌كه‌ پێشكه‌وتن و دواكه‌وتنى ئابورى نه‌ته‌وه‌یى ده‌خاته‌وه‌ به‌ چه‌شنێك كارده‌كات تواناى به‌رهه‌م هێنانى زیاتر بێت به‌مه‌ش به‌رده‌وام به‌رهه‌مى تاك یان كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و زیاد بوون ده‌چێت.
بۆیه‌ گه‌شه‌پێدانى ئابورى گه‌شه‌ى ئابورى نى یه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ پێوویسته‌ له‌ بیر و هۆشى پلان دارِێژه‌راندا بێت و به‌تایبه‌تیش په‌روه‌رشكاران.
بابه‌تى دووهه‌م:.
ئه‌مه‌ش بابه‌تێكه‌ پێوویسته‌ پلاندانانى فێركردن له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ بگرێت ئه‌ویش ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت كار بكاته‌ سه‌ر گه‌شه‌پێدان له‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانیه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر چه‌شنێك بێت له‌ په‌روه‌رده‌، هه‌ندآ جۆرى په‌روه‌رده‌ هه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى پێچه‌وانه‌ى ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدان، ئه‌گه‌ر ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدان دانه‌نرآ تیایدا،بۆ ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ و نیشانه‌ى زۆر هه‌یه‌ كه‌ دیارترینیان بوونى ژماره‌یه‌كى زۆر بێكارى یه‌ له‌ ناوچینى رِۆشنبیران، و به‌تایبه‌تیش بێكارى رِۆشنبیران له‌ ووڵاتانى تازه‌ گه‌شه‌كردوو زۆر په‌ره‌ى سه‌ندووه‌،بۆیه‌ هه‌ر په‌روه‌رده‌یه‌ك نابێته‌ هۆى گه‌شه‌پێدان، پێوویسته‌ ئه‌و شته‌ خوازراوانه‌ له‌ناو په‌روه‌رده‌ دابنرێت كه‌ ده‌بنه‌ هۆى گه‌شه‌پێدان،كه‌واته‌ بێگومان ده‌بێت پلاندانانى فێركارى هه‌بێت چوونكه‌ له‌ كۆتایى دا هه‌ر ئه‌و رِێكخه‌ر و هۆكار و ئامێره‌ كه‌ هه‌ولڕ ده‌دات ئه‌وه‌ى له‌ تواناى دایه‌ ئه‌نجامى بدات، وابكات په‌روه‌رده‌ به‌ شێوه‌یه‌كى كردارى له‌خزمه‌ت گه‌شه‌پێدانى گشتگیردابێت به‌هه‌موو رِه‌هه‌نده‌كانى یه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ خزمه‌ت پێداوویستى یه‌كانى هێزى كار دابآ له‌ لایه‌كه‌وه‌، و گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تیش له‌ لایه‌كى دیكه‌وه‌.
بابه‌تى سێهه‌م:.
ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندى یه‌ له‌ نێوان فێركردن و هۆكاره‌كانى ترى كۆمه‌ڵایه‌تى و ئابورى كه‌ په‌یوه‌ندى یه‌كى بازنه‌یى یه‌، زۆرێك له‌ په‌روه‌رشكاران پآ یان وایه‌ په‌یوه‌ندى یه‌كه‌ هێڵى یه‌، نه‌ په‌روه‌رده‌ به‌ ته‌نها گرفتى ئه‌و بارودۆخه‌ ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌یه‌،و نه‌ ئه‌و هۆكارانه‌ش گرفتى په‌روه‌رده‌ن،به‌ڵكو له‌ نێوانیاندا وه‌رگرتن و پێدان هه‌یه‌.
پلاندانانى ساغ و ته‌واو ده‌زانێت ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ له‌ نێوان وه‌رگرتن و پێدان و باشترین شێواز ده‌رده‌هێنآ لىَ ى بۆ هه‌ڵسانه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگا و تاك هه‌ڵسانه‌وه‌یه‌كى رِێك و پێك نه‌ك هه‌ڵسانه‌وه‌ىبه‌ ململانآ بءیه‌ بآ گومان پێوویسته‌ پلاندانان بازنه‌یى بێت.
بابه‌تى چواره‌م:.
گرنگترین شت له‌ پلان دانان شته‌ سه‌ره‌كى و یه‌كه‌مه‌كانه‌ ، و مه‌به‌ست له‌ سه‌ره‌كیه‌كان پێش خستنى پسپۆرِیه‌ك یان قۆناغێكى فێركارى یه‌ به‌سه‌ر یه‌كێكى تردا له‌ خه‌رجكردن و پشتیوانى كردن و بایه‌خ پێدان، و كێشه‌ى شته‌ سه‌ره‌كیه‌كان پێوویسته‌ له‌ دوو رِه‌هه‌نده‌وه‌ بۆى برِوانین:.
رِه‌هه‌ندى یه‌كه‌م:. پله‌ى گه‌شه‌ یان پێشكه‌وتن له‌ قۆناغه‌كان و چه‌شنه‌ جیاوازه‌كان له‌ فێركردن.
رِه‌هه‌ندى دووه‌م:. مه‌وداى پێوویستى له‌ فراوانكردن له‌ قۆناغه‌كان و چه‌شنه‌ جیاوازه‌كان له‌ فێركردن بۆ هێنانه‌دى ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى.
هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانى فێركردن پێوویسته‌ له‌ چوار چێوه‌یه‌كى گشتگیرى نه‌خشه‌ و پلانه‌كانى گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى دابێت و پێداوویستى یه‌كانى كه‌رته‌ جیاوازه‌كان له‌ به‌رچاو بگرێت، به‌ شێوه‌یه‌كى ئه‌و تۆ جآ به‌جآ كردنى پلانى فێركارى ببێته‌هۆى هێنانه‌دى هاوسه‌نگى یه‌ك له‌ گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى، بۆیه‌ هه‌ر پلاندانانیًك بۆ فێركردن له‌ سه‌ر بنه‌ماى دروشمى سیاسى دیاریكراو بنیات بنرێت بآ ئه‌وه‌ى مه‌سه‌له‌ ئابورى یه‌كانى له‌به‌رچاو بگرێت، یاخود پشت به‌ شێوازه‌ بابه‌تى یه‌كان نه‌ به‌ستێت، بآ گومان ده‌رئه‌نجامى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى ترسناكى لى ده‌كه‌وێته‌وه‌.

" جیاوازی تۆ و جگه‌ره‌کانم ته‌نها ئه‌وه‌یه که تۆ شیرین و جگه‌ره‌کان تاڵن ئه‌گینا هه‌ردوکتان ورده ورده ئه‌مکوژن "
"نــاخـۆشـتــریــن هـەسـت ئـەو هەسـتـەیـە کە لە سـادەیـیـتـدا بە گـێـلـت بـزانـن "
" ژیان چیرۆكێكه‌ ته‌نها سه‌ره‌تاكه‌ی شیرینه‌ ، كه‌ له‌دایك بوونه‌ "
" لــه‌ دایــک بـــوم بۆ مــــردن "

The End DaM DoK  new Death sonu